bài viết của Linh Phan Vnarchitect
Nhiều người đi ngang Hồ Con Rùa mỗi ngày nhưng ít khi dừng lại để tự hỏi vì sao không gian này, giữa một giao lộ nóng và ồn ào, lại mang đến cảm giác dễ chịu và chậm rãi đến vậy.
Bài viết hơi dài, nhưng tôi muốn nói về công trình này dưới góc nhìn kiến trúc, vi khí hậu và vật liệu, để những can thiệp sai lệch gần đây không tiếp tục bị xem là “chuyện nhỏ”.
Giữa một trong những giao lộ đông đúc nhất trung tâm TP.HCM, Hồ Con Rùa vẫn duy trì được một phẩm chất không gian đặc biệt, đó là cảm giác mát mẻ, tách biệt và thư giãn. Hiệu quả này thường được lý giải bằng yếu tố phong thủy hoặc ký ức đô thị, nhưng dưới góc nhìn kiến trúc, công trình cho thấy một trực giác thiết kế vi khí hậu và âm học đáng chú ý của kiến trúc hiện đại Sài Gòn thập niên 1960.
1. Vi khí hậu và đối lưu tự nhiên, một diễn giải hậu nghiệm
Cụm tháp trung tâm với năm trụ bê tông, ngoài ý nghĩa biểu tượng thường được gắn với Ngũ hành, có thể được nhìn nhận như một cấu trúc góp phần cải thiện vi khí hậu ở quy mô nhỏ. Khoảng rỗng đứng giữa các trụ, kết hợp với bề mặt bê tông hấp thụ nhiệt và không gian mặt nước bao quanh, tạo điều kiện cho đối lưu không khí tự nhiên diễn ra liên tục.
Khi bề mặt bê tông và mặt đường xung quanh bị nung nóng, không khí nóng nhẹ hơn có xu hướng bốc lên theo phương đứng. Quá trình này tạo ra một vùng áp suất thấp tương đối ở cao độ thấp, từ đó hút không khí mát hơn, đã được làm dịu khi đi qua mặt hồ, vào khu vực trung tâm. Hiệu ứng này không đủ mạnh để xem như một hệ thống điều hòa theo nghĩa kỹ thuật, nhưng đủ để cải thiện cảm nhận nhiệt của người đi bộ, đặc biệt tại các lối dạo nội bộ, so với các trục đường nhựa bao quanh như Võ Văn Tần hay Phạm Ngọc Thạch.
Điều đáng chú ý ở đây không nằm ở mức độ tính toán chính xác, mà ở sự hòa hợp giữa hình khối, vật liệu, nước và không gian mở, đúng với tinh thần modernism nhiệt đới đang hình thành tại miền Nam Việt Nam thời kỳ đó.
2. Âm học đô thị và hiệu ứng “sound masking”
Một phẩm chất khác ít được phân tích là trải nghiệm âm thanh tại Hồ Con Rùa. Trong bối cảnh giao thông dày đặc, công trình tạo ra một cảm giác tĩnh lặng tương đối, không phải bằng cách cách âm, mà bằng cách lấn át tiếng ồn.
Âm thanh nước chảy liên tục từ bệ cao xuống hồ, khi kết hợp với các bề mặt bê tông thô, tạo nên một lớp âm nền ổn định. Không gian giữa các trụ bê tông hoạt động như một vùng khuếch tán và làm dày âm thanh, giúp tiếng nước trở nên đều và bao phủ. Trong âm học đô thị, đây là một dạng sound masking, tức âm thanh nền có tần số ổn định khiến tai người ít chú ý hơn đến các tiếng ồn đột ngột như còi xe hay động cơ.
Nhờ đó, Hồ Con Rùa hình thành một “ốc đảo cảm nhận”, dù không hề tách rời khỏi giao thông, không gian này vẫn cho phép người sử dụng trải nghiệm sự thư giãn hiếm hoi giữa đô thị đặc.
Ngày nay, mặt nước vẫn còn hiện diện, nhưng hệ thống tạo dòng và đài phun không còn hoạt động đúng như thiết kế ban đầu, khiến âm thanh nước chỉ xuất hiện rời rạc, thậm chí biến mất vào những thời điểm nhất định. Điều cần thiết không phải là bổ sung yếu tố mới, mà là tái tạo lại dòng nước và nhịp chảy đã từng đóng vai trò “âm thanh nền” cho toàn bộ không gian.
3. Bê tông mộc, vật liệu, khí hậu và ký ức hiện đại
Một trong những giá trị lớn nhất, và cũng mong manh nhất, của Hồ Con Rùa nằm ở việc sử dụng bê tông mộc để trần. Trong bối cảnh đài phun nước và độ ẩm cao, lựa chọn này vừa mang tinh thần thẩm mỹ hiện đại, vừa có tính thực dụng, tránh bong tróc sơn, hạn chế bảo trì phức tạp và cho phép công trình già đi một cách tự nhiên.
Bề mặt bê tông thô cũng đóng vai trò quan trọng trong trải nghiệm âm thanh, giúp tán xạ âm thay vì phản xạ gắt như các bề mặt nhẵn bóng, khiến tiếng nước chảy trở nên êm và dày hơn.
Chính vì vậy, việc sơn phủ bê tông mộc gần đây không chỉ là một thay đổi thẩm mỹ, mà là sự can thiệp làm suy giảm giá trị kiến trúc nguyên bản. Lớp sơn đã phá vỡ logic vật liệu của công trình hiện đại, làm mất đi khả năng “lão hóa đẹp” của bê tông và xóa nhòa một trong số ít dấu tích "béton brut" còn sót lại trong không gian công cộng Sài Gòn.
4. Một lớp ký ức bị xoá và chuỗi can thiệp kéo dài
Ít người còn nhớ rằng ở trung tâm hồ từng tồn tại một con rùa đồng lớn, trên lưng đặt bia đá, một lớp biểu tượng quan trọng của công trình ban đầu. Sau vụ nổ mìn phá huỷ vào năm 1976, lớp trung tâm này bị xoá bỏ, khiến Hồ Con Rùa bước vào trạng thái thiếu trung tâm, tồn tại như một hình khối không hoàn chỉnh, liên tục bị đọc lại, diễn giải lại và can thiệp theo nhiều cách khác nhau.
Từ việc mất đi tác phẩm điêu khắc và bia đá, cho đến những chỉnh sửa hình thức và vật liệu về sau, công trình dần bị bào mòn cả về ý nghĩa lẫn logic kiến trúc. Hiện nay, việc sơn phủ để che đi bê tông mộc, vì thế, không phải là một sự cố đơn lẻ, mà là mắt xích mới nhất trong chuỗi can thiệp khiến công trình ngày càng rời xa tinh thần thiết kế ban đầu.
5. Giải pháp can thiệp phù hợp trong bối cảnh đã “lỡ tay”
Trong trường hợp bề mặt bê tông mộc đã bị phủ bột trét và sơn nước, giải pháp hợp lý không phải là tiếp tục che phủ bằng các lớp hoàn thiện mới, mà là tiến hành tẩy sạch toàn bộ lớp sơn và bột trét hiện hữu, làm vệ sinh bề mặt một cách cẩn trọng, nhằm trả lại kết cấu bê tông trạng thái gần nhất với nguyên bản.
Quá trình này cần được thực hiện bằng các biện pháp cơ học và hóa học phù hợp, tránh làm tổn thương lớp bê tông nền và bề mặt đá rửa. Sau khi làm sạch, các chi tiết cấu kiện, bao gồm cả những mảng ốp lát và bồn nước, nên được phục chế dựa trên hồ sơ thiết kế gốc và dấu vết hiện trạng còn lại, thay vì thay mới hoặc “làm cho đẹp hơn”.
Mục tiêu của việc can thiệp không phải là tạo ra một công trình trông mới, mà là khôi phục lại logic vật liệu, nhịp điệu bề mặt và khả năng vận hành vi khí hậu vốn đã được tính toán từ đầu.
Kết luận:
Công trình nguyên bản ban đầu cho thấy trực giác thiết kế sắc sảo của kiến trúc hiện đại Sài Gòn, nơi hình khối, vật liệu và thiên nhiên cùng cộng hưởng để tạo nên một không gian công cộng bền bỉ, dễ chịu và giàu cảm xúc.
Chính vì vậy, mọi can thiệp đương đại, dù với mục đích “làm mới”, cần được cân nhắc không chỉ ở mức độ hình thức, mà ở tầng sâu hơn của logic kiến trúc và ký ức đô thị.
(sưu tầm)
