Từ bài gốc "Sao tên họ lại như thế" của tác giả Trịnh Anh Khôi
Không ít nhạc sĩ đã sử dụng tên thật của mình trong sáng tác, như Trịnh Công Sơn, Trần Thiện Thanh, Châu Kỳ, Nhật Ngân, Phạm Mạnh Cương, Hoàng Thi Thơ, Nguyễn Văn Đông, Vũ Thành An, Từ Công Phụng, Phạm Đình Chương, Văn Phụng, Phạm Thế Mỹ. Nhiều người khác lại lấy bút danh dựa trên một phần tên thật như Lê Dinh (Tên thật Lê Văn Dinh), Anh Bằng (Tên thật Anh Bường), Hoài Linh (Lê Văn Linh), Đỗ Lễ (Đỗ Hữu Lễ). Đa số lấy bút hiệu khác hẳn với tên thật, như Lam Phương, Trúc Phương, Trầm Tử Thiêng, Y Vân, Ngô Thụy Miên. Một số trường hợp cụ thể:
Trường Sa
Nhạc sĩ Trường Sa tên thật Nguyễn Thìn, sáng tác nhạc từ năm 17 tuổi (1957), nhưng lúc đó ông chưa lấy bút danh này. Phải đến năm 1964, ông ra mắt ca khúc Một Lần Xa Bến khi đang giữ chức hạm phó tàu tuần duyên mang tên Trường Sa, nên đã chọn tên này làm bút danh. Rồi đến hàng loạt ca khúc nổi tiếng: Hành Trang Giã Từ, Chuyện Người Đan Áo, Mùa Thu Trong Mưa, Rồi Mai Tôi Đưa Em, Xin Còn Gọi Tên Nhau, Một Mai Em Đi.
Nguyễn Ánh 9
Tác giả của những bài hát nổi tiếng Tình Khúc Chiều Mưa, Buồn Ơi Chào Mi, Không. Ông tên thật Nguyễn Đình Ánh, khi chơi nhạc ở các phòng trà Sài Gòn, ông lấy nghệ danh là Nguyễn Ánh. Tuy nhiên sau đó, do có người nói tên này là phạm húy vua (vua Gia Long – Nguyễn Ánh), ông bèn nghĩ ra tên khác.
Trong một lần ngồi suy ngẫm, đếm ký tự của tên N G U Y E N Á N H thấy gom thành số 9, ông lấy luôn nghệ danh Nguyễn Ánh 9. Đó cũng là một cái tên độc đáo, khác biệt và dễ gây chú ý.
Ngô Thụy Miên
Nhạc sĩ Bảo Chấn trước 1975 là bạn học nhạc của nhạc sĩ Ngô Thụy Miên. Trong một bài viết, Bảo Chấn đã giải thích về bút danh Ngô Thụy Miên, một cái tên rất thi vị, và cách giải thích cũng rất thú vị.
Ngô Thụy Miên tên thật Ngô Quang Bình, là nhạc sĩ viết tình ca nổi tiếng bậc nhất của dòng nhạc Trữ tình Việt Nam. Theo lời Bảo Chấn, thời còn đi học thì chàng học trò tên Bình thường ngủ gật trong giờ học, cứ môn nào chán là lăn ra ngủ, nên thường bị bạn bè chọc. Sau này viết nhạc, ông lấy luôn tên Thụy Miên, nghĩa là ngủ gật. Miên ở trong chữ này đồng nghĩa với Miên trong chữ “thôi miên”, liên quan đến giấc ngủ.
Lê Uyên Phương
Lê Uyên Phương tên thật Lê Minh Lập. Sau này do giấy tờ bị thất lạc, ông phải làm lại giấy khai sinh hai lần, nhân viên làm giấy tờ ghi nhầm thành Lê Minh Lộc rồi Lê Văn Lộc. Bút danh Lê Uyên Phương được ông lấy họ của mình ghép với chữ Phương trong tên của mẹ, cùng với chữ Uyên, tên người bạn gái đầu tiên mà thành.
Trong làng nhạc miền Nam trước 1975, dòng nhạc Lê Uyên Phương có một chỗ đứng độc tôn, khác biệt với tất cả, một loại nhạc của sự cuồng mê, của những đôi tình nhân quấn quít và rã rời bên nhau. Những bài hát của Lê Uyên Phương rất nồng nàn nhưng cũng đầy khắc khoải với những lo âu về thời cuộc, những yêu đương thường vội vã và những nhân tình ấy luôn muốn được trọn vẹn ở bên nhau.
Anh Việt Thu
Tác giả của những ca khúc bất hủ Tám Điệp Khúc, Người Ngoài Phố, Hai Vì Sao Lạc… tên thật là Huỳnh Hữu Kim Sang, có người em trai út tên Huỳnh Hữu Việt Thu bị tật nguyền. Là người anh trai cả trong nhà, nhạc sĩ Anh Việt Thu có trách nhiệm bảo bọc và lo cho các em, đặc biệt là người em trai út không may mắn, nên khi viết nhạc, ông đã chọn cho mình bút danh Anh Việt Thu (Anh của Việt Thu), như luôn tự nhắc nhở mình về trách nhiệm trong gia đình.
Mang trọng trách lớn nhưng nhạc sĩ Anh Việt Thu vắng số, qua đời khi mới 37 tuổi. Khi đó, bên xe tang của ông có một người vợ trẻ là cựu nữ sinh Gia Long, cùng 2 con thơ, người cha già run run râu trắng, người mẹ hiền tóc điểm màu sương, và người em trai tật nguyền.
Anh Thy
Nhạc sĩ Anh Thy – tác giả ca khúc Hoa Biển – từng là học trò của nhạc sĩ Y Vân vào những năm 1960. Thời điểm này ông cũng gặp gỡ và chơi thân với nhạc sĩ Trần Thiện Thanh, và chính vị nhạc sĩ nổi tiếng này đã đặt bút danh Anh Thy cho người bạn của mình. Anh Thy là nói lái lại của chữ Y – Thanh, ghép lại từ 2 tên nhạc sĩ Y Vân và Trần Thiện Thanh, có thể xem là 2 nhạc sĩ gần gũi nhất với Anh Thy vào thời điểm đó.
Y Vân
Một trong những nhạc sĩ nổi tiếng nhất miền Nam trước 1975, tác giả ca khúc được xem là “quốc ca tình Mẫu tử”, Lòng Mẹ. Ông tên thật Trần Tấn Hậu, và cái tên Y Vân được ông chọn cho sự nghiệp âm nhạc lẫy lừng của mình đã bắt nguồn từ mối tình đầu. Y Vân nghĩa là “yêu Vân”, Vân đó là cô Tường Vân, họ yêu nhau khi nhạc sĩ mới 19 tuổi, còn nàng mới 16 tuổi.
Khi gia đình biết được giữa con gái và anh nhạc sĩ nghèo đang nẩy sinh tình cảm thì tìm mọi cách để ngăn cản. Tường Vân nghe lời cha mẹ đi Pháp du học, bỏ lại anh nhạc sĩ nghèo đau khổ với mối tình vô vọng bị ngăn cách bởi giàu nghèo.
Bà Minh Lâm, vợ nhạc sĩ Y Vân kể lại: “Sau này, anh vào Nam, cô Vân có gửi thư nhưng vì bận, anh không trả lời, đưa tôi giữ đến tận bây giờ. Mối tình đó tôi rất tôn trọng”.
Chị Ngọc Tú – Con gái của nhạc sĩ Y Vân cũng bày tỏ sự ngưỡng mộ khi nhắc về tình đầu của cha. Chị cho biết: “Bố không liên lạc vì muốn cô Vân hạnh phúc. Cô Vân nguyện sống độc thân nên từ trước đến nay thư từ chỉ một hướng từ cô. Tôi thấy thương cô”.
Mối tình đầu sâu nặng đó, ngoài việc để lại cái tên Y Vân nối tiếng, còn là nguồn cảm hứng để nhạc sĩ cho ra đời nhiều ca khúc nổi tiếng về sau.
Đài Phương Trang
Nhạc sĩ Đài Phương Trang tên thật Phạm Vũ Anh Tứ, tác giả của Người Yêu Cô Đơn, Hoa Mười Giờ. Xuất xứ thú vị của bút hiệu nghe rất nữ tính này được chính nhạc sĩ kể lại: “Lúc trẻ tôi là một tay đàn hát có tiếng. Bạn bè thường yêu cầu tôi biểu diễn văn nghệ để giải khuây. Thế nhưng đó là khi xung quanh chỉ toàn đàn ông, con trai bởi tôi rất nhát gái. Nếu xuất hiện bóng hồng nào đó, tôi sẽ lập tức đàn hát kém đi. Từ đó nghệ danh Đài Phương Trang ra đời, là cách nói lái của “đàn phương trai”, có nghĩa chỉ đàn hát ở những nơi toàn nam nhi mà thôi”.
Mặc Thế Nhân
Tên thật Phan Công Thiệt, tác giả của nhiều bài nhạc Vàng nổi tiếng: Cho Vừa Lòng Em, Em Về Với Người, Tương Tư, Trả Tôi Về. Nhiều người suy đoán bút hiệu Mặc Thế Nhân của ông theo nghĩa tiêu cực, nghĩa là “mặc kệ người đời”. Tuy nhiên nhạc sĩ giải thích ý nghĩa bút danh của ông là “góp nhặt một vài giọt mực với người đời”. Mặc nghĩa là giọt mực, chứ không phải là mặc kệ.
Trúc Phương
Có thông tin cho rằng, chữ Trúc trong bút danh Trúc Phương của người nhạc sĩ tài hoa bậc nhất dòng nhạc Vàng này bắt nguồn từ thực tế các cây Tre Trúc có rất nhiều ở nơi ông sinh ra. Tuy nhiên, gia đình ông đã phủ nhận thông tin này, theo họ, tên Trúc Phương được ông mượn từ tên một người trong họ hàng, và đơn giản là vì ông thích cái tên đó.
Nhạc sĩ Trúc Phương tên thật Nguyễn Thiện Lộc, là tên tuổi lớn nhất của thể loại nhạc Vàng mang giai điệu Bolero, Rumba.
Lam Phương
Tên thật Lâm Đình Phùng, là một trong những tên tuổi tiêu biểu nhất của làng nhạc miền Nam trước 1975. Ông chọn bút danh Lam Phương là từ cái tên thật Lâm Phùng của mình, nhưng cũng mang ý nghĩa là phương trời màu xanh, mong muốn hướng tới những điều tốt đẹp.
Khánh Băng
Tên thật Phạm Văn Minh, tác giả của những bài hát quen thuộc như Sầu Đông, Vườn Tao Ngộ, Giờ Này Anh Ở Đâu, Có Nhớ Đêm Nào… Ngoài tên Khánh Băng, ông còn sử dụng các bút danh khác là Nhật Hà, Anh Minh.
Tên Khánh Băng được ông ghép từ tên 2 cô bạn thân, một tên Khanh, một tên Băng, thêm dấu sắc tên đầu, từ đó có tên Khánh Băng.
Hàn Châu
Nhạc sĩ Hàn Châu tên thật Lê Đình Nam, tác giả của những ca khúc nổi tiếng: Những Đóm Mắt Hỏa Châu, Thành Phố Sau Lưng, Ngày Mai Tôi Về… và bút danh Hàn Châu không phải do ông đặt, mà được nhạc sĩ Hoàng Trang đặt giúp khi sáng tác ca khúc Ngỏ Hồn Qua Đêm.
Bài hát Ngỏ Hồn Qua Đêm được ký với 2 tên Triết Giang – Hàn Châu nên lâu nay người ta vẫn tưởng là bài hát được 2 người viết chung. Tuy nhiên theo gia đình nhạc sĩ Hoàng Trang, bài ấy chỉ do một mình Hoàng Trang viết, và ông muốn giúp đỡ người bạn chưa có tên tuổi là Lê Đình Nam nên để thêm tên Hàn Châu vào.
Theo vợ nhạc sĩ Hoàng Trang, khi sáng tác bài hát này, vợ chồng ông còn rất nghèo, ở trong một căn gác xép nhỏ ở số nhà 218/1 đường Trần Quý Cáp (nay là Võ Văn Tần). Khi hoàn thành bài hát, nhạc sĩ Hoàng Trang nhìn lên tấm bản đồ Việt Nam dán trên tường nhà, thấy bên trên nước Việt Nam là sơ đồ nước Trung Quốc có ghi 2 cái tên Hàn Châu và Triết Giang. Hàn Châu (Sau này ghi Hàng Châu) là một thành phố du lịch nổi tiếng, thủ phủ của tỉnh Triết Giang (Sau này ghi Chiết Giang) ở Trung Quốc. Thấy hai cái tên này lạ và hay, ông lấy luôn tên Triết Giang cho mình và tên Hàn Châu cho người bạn
Lê Thương
Ông là nhạc sĩ tiên phong, có nhiều đóng góp cho sự hình thành và phát triển của tân nhạc Việt Nam, là tác giả của ba ca khúc Hòn Vọng Phu, Thu Trên Đảo Kinh Châu, Thằng Cuội. Nhạc sĩ Lê Thương tên thật Ngô Đình Hộ, và bút danh Lê Thương của ông được ghép từ họ mẹ ông với tên con sông Thương – Dòng sông của tuổi thơ đầy ắp kỷ niệm trong những dịp ông nghỉ Hè ở một đồn điền tại Đồng Đăng (Lạng Sơn) của gia đình một người bạn học. Nơi đây ông cũng có dịp nhìn ngắm tượng đá Vọng phu, là nguồn cảm hứng để nhiều năm sau ông viết thành 3 bài ca bất tử.
Tuấn Khanh
Tác giả của Chiếc Lá Cuối Cùng, Hoa Soan Bên Thềm Cũ, Mùa Xuân Đầu Tiên… Ông tên thật Trần Trọng Ngọc, trước khi sáng tác nhạc ông là ca sĩ đã đạt giải ở đài phát thanh Pháp Á, đi hát với cái tên Trần Ngọc.
Đến khi viết nhạc, ông ghép tên người anh Trần Trọng Tuấn – Là người đã khai tâm trong âm nhạc cho ông vào thuở ban đầu, cùng với tên Khanh, là tên con của ông Trần Trọng Tuấn, để thành tên Tuấn Khanh.
Trịnh Anh Khôi