VÕ QU NG

T ng Sáng

(Quê n i - ph n II)

1

Th ng Cù Lao theo anh Sáu ra ngoài Đà N ng đ h c t p. Nhưng Đà N ng l i không yên. H t b n lính c a Tư ng Gi i Th ch đ n đóng, l i đ n lính Pháp đ n ki m soát vi c rút lui c a quân đ i Nh t. Chúng có nhi u âm mưu đen t i. Anh Sáu ph i cho th ng Cù Lao v l i Hoà

Phư c v i anh B n Linh đ ti p t c vi c h c t p. Chú Năm Mùi g p nó cư i hì hì:

- V đó h ? Hay l m! Đang c n có chú!

Chú Năm Mùi nhìn sang phía tôi:

- C th ng C c n a, cũng đang c n mày. Cách m ng đ i đ i, chúng mày thăng ch c mau đã

d ! Trư c đây là chăn trâu, sau đư c thăng ch c làm h c trò. S đư c thăng làm th y! Sư ng chưa!

Trư c đây b n tháng, tôi chăn con trâu Bĩnh. M i ngư i g i tôi b ng th ng, th ng C c. Sau đó, tôi đư c đi h c, m i ngư i g i tôi b ng trò, trò Nguy n Văn C c. Nay l i đư c làm th y, th y Nguy n Văn C c! Tôi ng ng , không tin l tai mình. Tôi h i chú Năm Mùi:

- Th y chi chú?

Chú Năm Mùi nói lơ l ng:

- Th y, ch còn th y chi n a! Thôi bi t v y cái đã. Tao đang búi x m x m! Còn ph i đi h p, còn ph i xu ng lò rèn, còn ph i lên xã... đi cái đã...

Nói xong, chú Năm Mùi v i vàng rút cái x c quàng lên vai, quày qu bư c ra ngõ. Th ng Cù Lao cũng không tin mình có th ti n b m t cách vư t b c như v y. ngoài h i đ o nó đi b t cá. M i ngư i g i nó b ng th ng. V làng nó đư c đi h c. M i ngư i g i nó b ng trò, trò Cù Lao. Nay đư c làm th y! Tôi và th ng Cù Lao không dám nghĩ đư c làm th y d y h c, m t vinh d quá l n! Mu n đư c làm th y d y h c, ph i hi u nhi u bi t r ng, đi đ ng ph i nghiêm trang. Th ng Cù Lao h i tôi:

- Không bi t b n mình làm th y chi? ngoài cù lao Chàm cũng có ngư i làm th y. Ông lang làm cao đơn hoàn tán đư c g i b ng th y...

Tôi c nh nh ng ngư i làm th y:

- đây cũng có nhi u th y. Th y bói xem qu bi t đư c ti n c a, v con, công danh, tôi t th nào. Th y tư ng xem m t mũi bi t đư c ngư i nói láo hay không nói láo. Th y cúng đu i đư c ma qu . Th y đ ng làm vong h n ngư i ch t đư c nh p c t. Nhưng t t c đ u láo toét! U ban s c m h t, c m y ông th y ki n hay đâm th c cũng ph i b ngh . Chúng ta không làm nh ng th y đó!

Tôi ch t nh đ n m y ông th y chùa v n còn t ng kinh gõ mõ. Các ông th y chùa ph i b c o tr c. Nh đ n cái đ u tr c là tôi ho ng kinh. Chính con dao c o c a ông B y Hoá đã gây cho tôi bi t bao đau kh ! Ông B y Hoá có cái thú đư c c o tr c đ u ngư i khác, ho c ông không thích

T ng sáng (Quê n i 2)

1

ngư i ta có tóc. Th nh tho ng, ông đi ngang qua nhà tôi, nói th t to, c t đ m và ch Ba tôi nghe rõ:

- Ơ kìa! Cái tóc c a th ng C c t t như r ng r m kìa!

M và ch Ba cũng kêu lên:

- Tóc mày t t r i đó, đ ông B y c o đi!

Tôi vùng v ng:

- Không c o đâu!

Ông B y Hoá cư i kh c kh c:

- Có c o thì t t cho mày ch có t t cho tao đâu. Đ v y cũng đư c! Nhưng cái gương đây, soi th coi.

Ông B y Hoá móc trong h u bao ra m t cái gương tí xíu chìa cho tôi. Tôi soi gương. Tóc c a tôi có dài, nhưng chưa dài l m. Tôi t n đi nơi khác, gi v b n đưa trâu Bĩnh ra sông u ng nư c. L n sau g p tôi, ông kêu to hơn:

- Tóc mày búi đư c r i đó! Búi lên m t c c như đ a con gái! C o hay không c o k mày. Nhưng cái gương đây cho mày soi th , coi!

Cái gương ch th ng tôi th y tóc đã ph xu ng c . Tóc dài nom kì quá! Tôi đành ng i xu ng. Ông B y Hoá cư i hì hì, l y nư c v vào đ u tôi. Ông rút con dao c o trong bao, li c li c vài cái vào ng qu n r i b t đ u c o. M i nhát dao c o làm tôi c tư ng m i mi ng da đ u c a tôi b lóc. Xót quá, tôi co rúm ngư i l i.

Ông B y ng ng tay:

- Th ng nhát như cáy!

Tôi nghi n răng, ng i yên. Nhưng xót quá, tôi đ y tay ông B y ra, đ ng d y. Ông B y cư i to n m ch c ph n th ng:

- M c k mày! Đ v y cũng đư c! Tao cũng ch ng mu n c o n a đâu. – Ông v a nói v a x p con dao c o.

Tôi l y gương dòm vào. Còn l i m t m ng tóc ngay bên tai, nom kì qu c quá! Tôi đành ng i l i đ ông B y c o n t. Cái đ u tôi tr ng h u.

Sau ngày cư p chính quy n, m t hôm, ch Ba tôi nói v i m :

- Th ng C c c o tr c, th y nó hoá d . Cách m ng lên r i. Ph i đi cúp tóc đ ngó cho văn minh m i đư c!

Tôi đư c đ n hi u đ c t tóc. Th ng Cù Lao b o nó cũng đư c cách m ng gi i phóng, kh i b c o tr c đ u. Khi c o tr c xong, nó xu ng bi n t m. Nư c m n dư i bi n ng m vào nghe xót như

c t.

*

* *

Tôi và th ng Cù Lao đ n nhà chú Năm Mùi đ h i thăm v vi c làm th y. Nhưng anh B n Linh và th y Lê H o đã ng i đó. Chú Năm Mùi ti p t c câu chuy n đang trao đ i:

- Anh B n là ch huy t v . Đã là quân s thì ph i lo d p cho h t các th gi c. Nay C H ch cho dân th y có ba th gi c: gi c d t, gi c đói, gi c xâm lăng. Gi c xâm lăng chi m nư c ta tám mươi năm, gi c đói cũng v y. Riêng gi c d t chi m nư c ta đã nghìn năm. Vua chúa ngày trư c đ u bó tay, nay cách m ng v m i dám c đ i binh đ tiêu di t. Th y Lê H o g t gù:

T ng sáng (Quê n i 2)

2

- Chí lí! Chí lí!

Anh B n Linh h i:

- V y đánh đâu trư c? Đánh th nào đây?

Chú Năm Mùi qu quy t:

- Đánh h t và đánh m nh! đ t này m i ngư i đ u d t đ c, nhưng l i làm bi ng n tr i. Làm bi ng ki m chuy n nói quanh. Bà B y Đá h i tôi: H c đ làm chi? Ch nghĩa không làm no b ng. L m ngư i, d đ y ch , b ng l i đói meo. Ch có ti n! Ti n m i làm no b ng. Ti n là

ông ch , có ti n m i sai khi n đư c thiên h . Bà nói ti n là cái đ a bàn, h t ti n là m t phương hư ng. Ông Ki m Lài l i nói khác. Cái gì cũng không qua cái s . Đư c cái s thì không h c cũng gi i. Không đư c cái s thì h c m y cũng u mê. Thánh nhân gi i t trong b ng m . Cái s ông d t, ông đành ch u d t.

Anh B n Linh ti p theo:

- Chín ngư i mư i cu ng h ng!

Ông Nguyên d y th võ cho đ i t v l i nói: Đã là th y thì cái chi cũng ph i hơn trò. Th y d y cho ông h c ph i gi i võ, vì ông Nguyên gi i võ. Văn võ kiêm toàn m i làm th y ông đư c. Th y d y l p bình dân thôn ông ch là th ng con nít. Như v y chư ng quá, ông không thèm h c!

M i ngư i cư i hà hà. Th y Lê H o c t nghĩa:

- Cũng vì ta chưa nói cho bà con nghe rõ s lí. Ph i khai thông cái “trí” thì tai nghe m i thu n. Nghĩ v y, tôi có làm bài thơ, nói s lí đó.

Th y Lê H o đã xu t kh u là thành thơ. Th y nói đ c ê a: “Nay Cách m ng thành công, sông núi xu t anh hùng, giang sơn li n m t m i. ng thiên lí xa soi nghìn d m, muôn trí khôn d n l i m t b u. V y nên già tr nghèo giàu, ai cũng ph i di t loài gi c d t”!

Chú Năm Mùi và anh B n Linh đ chép mi ng khen hay. Ch có câu “Muôn trí khôn d n l i m t b u”, nghe chưa sư ng. Vì khi cách m ng đã thành công, ph i đ trí khôn to ra, không nên b t trí khôn d n l i.

Anh Sáu đã gi ng gi i: nư c ta trư c đây là m t nhà tù l n. M i ngư i đ u b giam hãm trong d t nát, trong áp b c, trong nghèo nàn, trong mê tín d đoan. Nay cách m ng đã v , cách m ng ph i m r ng ra, ph i gi i phóng, không nên d n l i. Anh B n xin b câu “Muôn trí khôn d n l i m t b u” và th vào b ng câu “Mang trí khôn m r ng cu c đ i”, thay ch “d n” b ng ch “m ”. Chú Năm Mùi, c th y Lê H o đ u g t gù khen ch “m ” đã làm cho bài thơ càng tuy t di u. Anh B n Linh ra dáng suy nghĩ:

- Nhưng còn th y d y, l y đâu cho đ ?

Chú Năm Mùi như đã s p x p t trư c:

- Th y gi i đã có anh B y Hoành. Anh có c m t thùng sách. Th y xóm dư i đã có th ng Tân, nó là đ i viên, v a siêng năng v a thông thái...

Chú Năm Mùi nhìn v phía tôi và th ng Cù Lao:

- Ta đã s n hai chi n sĩ di t d t kia. Chú Cù Lao h c đã thành tài, nay sung vào đ i quân di t d t là đúng! Chú C c kia n a, đã t t nghi p l p ba tháng. Hai chú đ u văn hay ch t t. Đ a lí, l ch s , cái chi cũng đ u gi i c . Nay đư c thăng làm th y là ph i. Anh B n Linh nhìn th ng vào tôi và th ng Cù Lao:

- Đánh gi c ngo i xâm thì chưa đ n tu i tòng quân. Đánh gi c đói thì c m cày chưa v ng. Đưa đi đánh gi c d t là đúng l p trư ng!

T ng sáng (Quê n i 2)

3

Chú Năm Mùi như s c nh m t vi c quan tr ng:

- Còn như bà Hi n, ban đêm c th y m t bóng đèn thành hai bóng đèn, đ n l p không đư c. Ho c ông B n R ban đêm ph i làm th t chó. Ph i có th y đ n d y t i nhà, làm v y m i di t đư c h t gi c.

Anh B n Linh kêu lên:

- Ph i! R t ph i! Tôi c quên Bà Hi n su t đ i đói kh , ông B n R c c ch ng đã m i bán th t chó. Chú Năm nói ph i! Cách m ng ph i nh đ n h ... Ta ph i c thày đ n d y... Anh B n Linh nói xong v i vã cùng th y Lê H o ra v . Chú Năm Mùi ng i l i phân công ngay cho th ng Cù Lao ban ngày ph i đ n d y bà Hi n h c, còn tôi ban ngày ph i đ n d y ông B n R

h c. V a nghe chú Năm phân công tôi ph i d y ông B n R , tôi gi t n y:

- i! Cái ông B n R ...

- Ông B n R , thì sao?

- Ngư i ta cư i tôi đó! Tôi đi d y m t lão bán th t chó!

Tôi kh t m nh:

- Lão nghe hôi l m!

Chú Năm Mùi nhìn th ng vào m t tôi:

- L hè! Tao ng i g n ông, tao ch ng nghe có hôi hám chi c , nghe thơm là khác. Mày đ n bên ông hít hít vài cái th coi. Ngư i ta tư ng b y đó thôi. Mày đã là chi n sĩ di t d t. Đã là chi n sĩ

thì dù gi c d cũng ph i xông vào, s chi cái hôi hám!

Tôi đang phân vân, ch t th ng Cù Lao cư i nói:

- C c không quen mùi th t chó, c đ ông B n R tôi lo. Còn C c lo cho bà Hi n. Tôi th phào.

2

Vùng tôi trư c đây không ai thèm ăn th t chó, không ph i vì có nhi u th t. Không ăn th t chó

vì m t thành ki n, thành ki n đó sau ngày T ng kh i nghĩa còn khá n ng n . Ngư i ta có th ăn th t r n, th t chu t, th t cóc, ăn c nh ng gì d dày không cho phép, cũng ch ng ai d ngh gì c . Nhưng n u ăn th t chó thì, ôi thôi, t t c uy tín đ u tiêu tan! Ngư i đó b xem là đ a phàm ăn. M i ngư i đ u tin th t chó là lo i th t ô u . Th t chó vào b ng s làm m t h t cái tinh khi t c a con ngư i. Nguy h i nh t là lúc ch t! Ngư i ăn th t cho khi ch t ph i xu ng đ a ng c, ph i qua mư i c a đi n Diêm Vương, ph i ch u nh ng nh c hình ghê r n. Ch m t lát th t cho trôi vào b ng thì

c a ngõ ch n âm ti đã s n sàng ch đón, dù lòng t bi c a Ph t t có r ng như bi n cũng không phương c u xét. Có ngư i thoáng nghe mùi th t chó đã n i nôn o , cơm canh đã nu t vào b ng đ u tuôn ra h t. Nh ng ngư i như v y đư c xem như có c t tiên c t Ph t, sau này ch t đi s đư c lên cõi th n tiên vô cùng sung sư ng.

Làng tôi trư c kia có ông B n R làm ngh bán th t chó, ông ăn th t chó, l i còn gi t chó l y th t đem đi bán. Lũ chó b ông gi t bi n thành ma chó quay l i báo thù. Ông B n s ng thui th i m t mình. M i ngư i tin ông toát ra m t mùi th t chó r t l m. Tôi và

lũ chăn trâu trong làng khi g p ông B n R li n tránh xa ra m t bên. Khi ông v a đi qua, chúng tôi ù té b ch y, v a ch y v a kh c nh : Ôi! Hôi l m! Hôi l m!

T ng sáng (Quê n i 2)

4

*

* *

B n chó đánh mùi ông B n R r t gi i, ông v a đ n đ u làng, chó gi a làng đã n i s a. Ông đ n gi a làng, cho cu i làng n i s a. Ti ng chó s a d y lên t xóm này sang xóm khác. Chúng tru tréo, gào thét, c kh c cho h t m t đ ng vào ngư i ông. T nh ng con chó ch bi t yêu thương, ch bi t tr l i nh ng g y suýt ch t b ng nh ng cái ngo c đuôi đ y tình nghĩa, cho đ n nh ng con chó siêng năng su t ngày đêm đ lo gi tr m, h nghe tăm ông B n đ u nh y x ra s a. T nh ng chó già g y gu c, r ng lông, giơ xương, c r n và b chét cũng không thèm chung v i chúng, cho đ n nh ng con chó tròn trĩnh, béo t t, khi đánh hơi có ông B n đ u n i gi n, nh y x qua rào, v a phóng v a s a. Nh ng con chó s a không đâu, nh ng con chó bi t gi u kín s căm gi n, bi t nép mình trong xó b i đ c n tr m t t c , khi đánh hơi bi t có ông B n R đ u v t ch y, s a toáng lên như b g y n n vào đít. Con M c nhà bác Úc bi t ng có ch , bi t s a có lúc, bác Úc thư ng nói: “Con M c nhà tao đã s a thì nh t đ nh có tr m”, khôn ngoan đ n v y, khi nghe có ông B n R cũng hoá điên, phóng c vào c c, ngã lăn k nh, ra s c ch y đ s a. Con Mun nhà ông Ki m Lài, su t ngày s c s o tìm ki m, khi nghe tăm hơi ông B n đ u v t h t, phóng qua b tre gai, đu i cho kì đư c ông B n. Con Vá nhà bà Hi n, chăm đu i gà, không gây s , khi có chó l n ch y đ n, nó ngo c đuôi n m r p len lén b đi, khi có ông B n b ng hoá mãnh li t, chân choãi v trư c, đuôi k p vào chân sau, gào r ng. T t c rư t đ n, vây quanh ông B n, như mu n ngo m c , xé

xác ông ra m i h d . Chúng nh y t i, th t lui, l ng l n tru tréo làm náo đ ng c làng. Ai cũng l u b u:

- L i ông B n R bán th t chó!

B n tr con đang chăn trâu ngoài bãi cũng v t ch y:

- Lão B n R bay ơi! Mau đ n coi!

Tôi g i th ng Cù Lao cùng th trâu v t ch y. T t c v a ch y v a nh t đ t. Chúng tôi nép vào m t b i kín. Ông B n t xa ti n đ n, tay c m m t roi tre, tay xách m t r th t chó. Ông bư c th ng th nh, v im lìm như m t bóng ma. Tôi v i m y th ng m t d y tung đ t. Đ t rơi ào ào. Ông thét to:

- í, i! B đ u tao r i, chúng bay ơi!

Tôi và lũ tr b ch y. Tôi ch y đ n nép sau cây du i đ ng nhìn l i. Ông B n v t r , ng i b t xu ng đ t, hai tay ôm l y trán. Th ng Cù Lao ch y l i bên ông. Nó đang nói gì v i ông. Nó cúi nhìn vào trán, vào m t c a ông, l y tay ph i ph i. Tôi g i to:

- Cù Lao ơi!

Nhưng th ng Cù Lao đã cúi xu ng xách r th t. Nó cùng ông B n đi v m t phía.

*

* *

Theo s phân công c a chú Năm Mùi, tôi d y cho bà Hi n là chính, th ng Cù Lao d y cho ông B n R là chính, nhưng hai đ a ph i giúp nhau.

Ai cũng bi t tôi và th ng Cù Lao s đi d y h c, s làm chi n sĩ di t d t. Ch Ba, anh B n g p chúng tôi đ u có l i khuyên b o, nh t là ch Ba. Ch d y:

- Em c a ch đã làm cán b r i đó! Không còn là con nít n a đâu. T nay đi đ ng ph i nghiêm trang, nói năng ph i t t n. Chưa nói đã cư i, chưa đi đã ch y là không làm th y đư c đâu. Ph i nói cho bà Hi n hi u v ch trương di t d t. Ph i bi t tuyên truy n gi i thích, t p làm cán b cho quen. Nói như th này: K không h c cũng như ngư i mù. K mù khi đi ph i b v p ngã, có lúc rơi tõm xu ng sông ch t nhăn nanh!

Nói đ n đây, ch Ba th y cách gi i thích như v y nghe hơi quá, ch ch a l i:

T ng sáng (Quê n i 2)

5

- Hay nói th này: H c m t ch đáng nghìn vàng, dù không ch c ph n cũng nhàn t m thân!

Ch Ba ch vào tôi, v quan tr ng:

- Nh ph i d n d p nhà c a, gánh nư c n u cơm cho bà Hi n và ông B n R nghe chưa? Đó

g i là “làm công tác qu n chúng”. Còn ph i bi t k chuy n th i s đ làm cho h nhìn xa th y r ng, nghe chưa? Ph i làm cho h không còn b “giam hãm” như trư c đây, nghe chưa?

V chuy n th i s , chuy n năm châu b n b , anh B n Linh và chú Năm Mùi r t quan tâm, vì

chính nh ng chuy n đó là nh ng “ ng thiên lí xa soi nghìn d m, mang trí khôn m r ng cu c đ i”

như l i thơ c a th y Lê H o đã nói. Ch Ba nhìn tôi m t lo t t đ u đ n chân:

- M t mày ph i nh r a cho s ch. Này cái gương đây, ch cho mư n. M t b v t nh ph i soi gương m i bi t.

Ch Ba h h i:

- Ph i công tác cho gi i đ tr thành cán b , đ ng gi a h i ngh di n thuy t làu làu m i thi t là

thích!

Tôi và th ng Cù Lao đã s n sàng m i vi c.

Chi u b t đ u xu ng. Ráng chi u làm đ i c dòng sông Thu B n. V phía tây, cây sung đ u làng như ng p trong l a. Bãi dâu s m l i, nhoà d n vào bóng t i. Tôi v i đánh trâu Bĩnh v chu ng. Còn ph i đ n nhà bà Hi n đ ... gi i thích và khai gi ng. Chú Năm Mùi đã b o: Ph i t p gi i thích cho quen.

Th ng Cù Lao t i nay cũng đ n g p ông B n R . Tôi sang nhà anh B n Linh r nó cùng đi. Ra đ n ngõ g p chú Năm Mùi. Chú ch p tay chào:

- Chào th y C c! Chào th y Cù Lao! Hai th y đi khai gi ng ph i không?

T t c cùng cư i. Tôi r sang nhà bà Hi n. Bà Hi n đang ng i kéo v i. Nghe ti ng đ ng, bà

ngư c lên:

- Ai đó?

- Tôi đây!

Tôi kh n bư c vào. Ch Ba đã d n tôi đi đ ng ph i nghiêm trang. Trư c tiên, ph i tuyên truy n gi i thích. Tôi đ nh l p l i l i ch Ba: Bà ph i h c cho bi t ch , vì “m t ch đáng nghìn vàng, dù không ch c ph n cũng nhàn t m thân”. Nhưng ch t tôi th y cách nói như v y nghe đ t ng t và th y lôi thôi! Tôi nghĩ ph i tìm m t câu nói hay hơn. Tôi nh đ n câu c a th y Lê H o:

“H c hành cũng như cái ng thiên lí xa soi nghìn l i”. Nhưng câu đó ch t th y khó hi u. Tôi c tìm m t câu khác, nhưng loay hoay mãi không tìm ra. M t phút, r i năm ba phút trôi qua. Tôi nhìn bà Hi n. Trư c m t tôi là m t ngư i h c trò già, da bà đã b t đ u nhăn nheo. Tôi hơi ngư ng. L th t! Khi đ n chơi nhà bà Hi n đ tán phét thì tôi ba hoa đ n m y cũng đư c. Đ n khi có ý đ , tôi l i ngư ng ng p, nói không ra hơi. M i hay đi làm cán b như anh B n Linh cũng không ph i d .

Bà Hi n th y tôi c im l ng mãi, ngư c lên h i:

- Có vi c chi đó?

Đang lúc bí, tôi nói vu vơ:

- Chơi thôi!

Nói xong, tôi m i bi t mình nói láo. Tôi không có ý tr l i như v y. Tôi càng ngư ng, c ng i im, đưa m t nhìn lên trên giàn.

Bà Hi n nhìn theo lên giàn:

T ng sáng (Quê n i 2)

6

- Có m y trái b quân đ trên giàn, mu n ăn c l y mà ăn.

Có l bà Hi n tư ng tôi mu n vòi b quân, nhưng không dám nói nên c ng i im. Tôi nghe gi n, cũng không bi t gi n bà Hi n hay gi n mình. Tôi tr l i g n l n:

- Không thèm ăn đâu!

Bà Hi n ng c nhiên l i ngư c nhìn tôi. Bà nói khe kh như ch đ mình bà nghe:

- Làm lành v i nhau thì hơn. Cũng b n bè v i nhau c . R i có b n n, cũng nên xí xoá!

Thì ra bà Hi n tư ng tôi v a b b n chăn trâu đánh đau nên v m t sa s m. Qu th t d o đó tôi hay v t l n v i b n chăn trâu. Khi n i khùng có t ng nhau nh ng đ m đá.

*

* *

Tôi đem vi c bà Hi n nói v i th ng Cù Lao. Thư ng lúc tôi b x p, nó giúp tôi lên dây cót. Nó

v i tôi nh t trí ph i d n t t c nh ng câu hay nh t c a ch Ba, chú Năm Mùi đ nói bà Hi n hi u. Th ng Cù Lao s theo tôi đ n nhà bà Hi n đ tr l c.

Chi u xu ng, ch nhái b t đ u kêu ran. Tôi và th ng Cù Lao kéo đ n bà Hi n. Vào nhà, v a ng i xu ng, tôi đ c li n m t hơi nh ng câu đã thu c. Cu i cùng, tôi k t lu n là nh t đ nh bà Hi n ph i h c, vì h c m t ch đáng giá nghìn vàng... Tôi đã nói xong, nhưng nét m t bà Hi n v n th n nhiên. M t n p nhăn nh nh t trên trán bà cũng không đ ng đ y. Cái xa kéo s i v n quay rè rè, s i ch v n tòi ra t đ u con cúi. M t ch c sau, bà Hi n đ ng đ nh nói:

- H c m t ch đáng giá nghìn vàng, n u v y bà có đ n m y tri u b c. Bà bi t đ n m y ngàn ch .

Ch t bà d ng xa kéo s i:

- N u các trò không tin, bà đ c cho mà nghe. Này, thiên nghĩa là tr i, đ a nghĩa là đ t, c là

c t, t n là còn, t là con, tôn là cháu, l c là sáu, tam là ba, gia là nhà, qu c là nư c, ti n là trư c, h u là sau...

Bà Hi n c đ c thao thao b t tuy t:

- Th y chưa? Bà không ch bi t m t ch mà bi t đ n ba ngàn ch . Đó là ch c a thánh hi n, ch c a ông bà đ l i. C m i ch đáng giá nghìn vàng tính ra bà có ba tri u đ ng vàng. Th sao không có m t xu dính túi? Su t đ i c c kh , nay cách m ng v , bà m i có cái nhà, cái xa kéo s i. Tôi cãi l i:

- Đó m i là bi t ch m t, ch nào nghĩa y. Th y Lê H o nói: Bi t ch là ph i bi t đ c c câu. M i câu ph i là l i l c a thánh hi n. Còn ph i bi t vi t n a. Bà Hi n cư i:

- , bà cũng vi t đư c đây này. Ch nh t là m t thì ngang m t ngang. Ch nh là hai thì ngang hai ngang. Ch tam là ba thì ngang ba ngang. Ch th p là mư i thì ngang ngay s th ng này... Bà Hi n v a nói v a l y ngón tay tr v ch trên chi c m ng.

- Còn l i l thánh hi n?

- L i l thánh hi n, bà cũng h c h t.

Nói xong, bà Hi n n i lên đ c ê a, gi ng nh ng ông đ ê a lúc gi ng sách: “Quan quan thư

cưu. T i Hà chi châu. Y u đi u th c n . Quân t h o c u”. Nghĩa là đ c thánh ngài nói r ng: “Oà, oà! Con chim thơ cưu! T i chưng doi sông Hà. Y u đi u ngư i con gái nhà lành. Ngư i quân t h o c u...”

Tôi cãi l i:

T ng sáng (Quê n i 2)

7

- Ch ng có nghĩa lí chi c ! Chim chi là chim thư cưu? Bà đi h i kh p thiên h th có chim chi là chim thư cưu! Th c n nghĩa là chi? Ph n m i đúng. Đó không ph i là ch nghĩa thánh hi n. Bà Hi n nhìn th ng vào tôi:

- Th đây có ph i là ch nghĩa thánh hi n không h ? “H u b ng t vi n phương lai, b t di c l c h ? Nhơn b t tri nhi b t u n, b t di c quân t h ?” Đ c thánh ngài nói r ng: “Có b n h u t phương xa đ n, l i không vui ôi? Ngư i không bi t mình mà mình không gi n, cũng ch ng ph i là

k quân t ôi?” Nghĩa lí thánh hi n rành rành như đó. Trò Cù Lao t xa ngoài bi n v , trò C c há

ch ng vui sao? B n chăn trâu không bi t trò C c, ch ng thèm coi tr ng, đã n n cho trò C c m t c c u! Nhưng trò C c không gi n. Đó ch ng ph i là k quân t ôi?

Tôi không ng bà Hi n l i gi i ch nghĩa thánh hi n đ n v y! Tôi đu i lí, đưa m t nhìn th ng Cù Lao, ra hi u đ nó giúp đ . Th ng Cù Lao đang nhìn bà Hi n đ y v thán ph c. Bà Hi n ti p t c t n công:

- Bà không ch thu c sách thánh hi n mà còn thu c c ti ng Tây n a. Này, nghe đây: Toa v i moa gá nghĩa a-mi, tình b n h u đ -puy lông-t n, sau nh ng bu i cô-dê dài ng n, đã bi t r ng vuđ t bông cai... Tôi kêu lên:

- Tây không ra tây, ta không ra ta! Đã là ch Tây, răng l i có ch “gá nghĩa”, ch “b n h u”, ch “dài ng n”? Ch ng có nghĩa lí chi c !

Bà Hi n cư i:

- Nghĩa lí là th này: Mày v i tao gá nghĩa b n bè. Tình b n h u đã lâu r i đó. Sau nh ng bu i chuy n trò dài ng n. Đã bi t r ng t t b ng v i nhau... Có ph i gi a trò C c và trò Cù Lao đã gá

nghĩa b n bè, có c khoai trái b p đ u chia nhau...

- Nhưng cũng không ph i ti ng Tây!

C t s ng bà Hi n ch t d ng th ng lên, gi ng qu quy t:

- Toàn ch Tây, bà đây cũng không thi u – Bà Hi n nói giòn tan: - Ma-đam v -nê đơ Hoà

Phư c. Ma-cà-bông. Moa-xi-nhan me-x lơ côm-mít-xe. Nghĩa là: M này Hoà Phư c đ n. Đi lang thang. Tôi trình quan c m.

Tôi và th ng Cù Lao nhìn bà Hi n, m m há h c. Ví th bà Hi n đ t ng t bi n thành m t nàng tiên, hai vai m c cánh bay vút lên cao cũng không làm chúng tôi ng c nhiên đ n th ! Ti ng nói bà

Hi n như t xa vang l i:

- Hai trò c m i ngư i gi i ti ng Tây đ n đây sát h ch, coi ph i đúng ti ng Tây không?

Bà cư i th ng tr n:

- Th còn chi ph i h c n a đâu!

Th ng Cù Lao không ch u rút lui:

- Đó m i là ch nho và ch Tây. Ph i h c ch qu c ng kia. Ch qu c ng bà chưa bi t.

- H i trư c, ông bà mình có ai thèm h c ch qu c ng đó đâu! Nó có móc, có gai lòng thòng coi d s ! Không như ch nho c a ông bà mình, m m m i. Cái bút lông c a mình như cái búp măng, có đâu như cây bút s t đâm l ng b ng!

Bà gi ng ti p:

- Ch qu c ng là ch h i th ng Tây đ n. Ông bà ngày trư c ch h c v i cây bút lông. Các trò

c h i th y Lê H o, có ph i bà nói có ch ng có c không?

T ng sáng (Quê n i 2)

8

Tôi đ i th ng Cù Lao cho ra cái gì th t s c bén, đánh g c bà Hi n b t ph i quy hàng. Nó v n l ng thinh, ch ng có lí l gì ch i l i.

Ngoài sông ch t vang lên ti ng đò g i khách xuôi ph : “Ai xuôi đò ò...?”. Ti ng g i đò vang v ng tràn kh p bãi dâu. Tôi nháy th ng Cù Lao, l ng l rút lui.

*

* *

Tôi và th ng Cù Lao g p chú Năm Mùi nói t t c nh ng vi c v a x y ra: Nào là bà Hi n bi t đ n ba ngàn ch , đ c m t lèo. Nào là bà Hi n thu c h t sách v thánh hi n, nghĩa lí vô cùng thâm thuý. Bà còn nói ti ng Tây như b p rang...

Tôi và th ng Cù Lao càng tr m tr bao nhiêu thì chú Năm Mùi càng ph t l b y nhiêu. Chú nói:

- Có chi đâu l ! Bà Hi n đ cho nhà giàu, nhà giàu rư c th y d y ch nho cho con cháu h c. Nghe h c trò ê a đ c sách, bà nh h t. Bà nh tài l m. Trư c đây b đói bà mò ra ngoài Đà N ng ki m ăn. Đi lang thang b lính cu-lít b t n p th ng cò. Chúng nó nói ti ng Tây, bà cũng nh đư c. Bà nói như th này ch chi: “Ma-đam v -nê đ Hoà Phư c. Ma-cà-bông. Moa xi-nhan me-x lơ

côm-mít-xe”. Bà chưa ch u h c là vì b n bay chưa bi t cách nói. Ch nói th này: - Nay mai, ngư i ta s ngăn c ng vào ch . Ngư i nào bi t đ c ch qu c ng h m i đ vào. Nói v y là bà

h c ngay. Vi c d như chơi, sao r i lên v y?

Tôi và th ng Cù Lao l i đ n nhà bà Hi n. Tôi cho ra ngay câu nói c a chú Năm Mùi:

- Nay mai ngư i ta ngăn ch . Ai bi t ch qu c ng m i đư c vào ch !

Bà Hi n ng ng xa kéo s i:

- Ai nói đó?

- L nh trên đó! Chú Năm Mùi cho bi t. Ai dám nói sai. Bà c h i chú Năm coi.

- Ngư i không đ c đư c ch qu c ng thì răng?

- Thì đ ng ngoài c ng r i v thôi! L nh nghiêm l m!

Bà Hi n ng i th ra. Môn thu c c a chú Năm đã công ph t. Tôi h i dò:

- Bà đi ch không?

Ti ng bà Hi n nh h n:

- Đi ch đ mua đ ng m m, đ ng mu i... Thôi bà ph i h c! T i chi không h c. Ki m vài ch b b ng cũng sư ng!

Tôi và th ng Cù Lao b t d y reo lên, phóng m t m ch ch y g p chú Năm Mùi. V a g p chú, tôi thét to:

- Bà Hi n ch u phép r i! Sao chú tài v y chú?

Chú Năm Mùi v th n nhiên:

- T i b n bay không bi t b t m ch. Tao b t m ch bi t bà Hi n mê đi ch . Không m t xu nh cũng mò đ n ch . Bà đi ch m t vòng còn thích hơn xem hát b i. Cũng như mày mê v t l n, th ng Cù Lao mê l i bơi, tao trư c đây, tao mê hát b i. đ i ai cũng có cái mê c !

*

* *

Tôi h i th ng Cù Lao v ông B n R . Ông có bi ng h c như bà Hi n không? Ông có hôi l m không? Nhà c a ông th y có r n không?

T ng sáng (Quê n i 2)

9

Tôi v i ông B n R cùng làng, tôi đ u xóm trên, ông xóm gi a. Th nh tho ng, tôi đi qua nhà, nhưng chưa bao gi ghé l i. Nhà ông có b c rèm tre che trư c c a, đ ng sau có bóng ngư i th p thò. Có ti ng c c, c c như mõ khua và ti ng kêu ăng ng. Nhưng lái làm tôi r n nh t là ti ng rú c a chó b c t ti t. Ti ng rú vang d i, đâm th ng màn sương, át ti ng g i đò và ti ng gàu khua các gi ng nư c. M i khi ti ng rú vang lên, lũ chó trong làng n i lên s a r . Ông B y Hoá ng i trư c c a chùa, đ p đ p cái qu t mo vào chân:

- L i m t con chó hoá ki p! Mong mày đ u thai tr l i làm ngư i. Làm ngư i không xong thì

ph i hoá ki p tr l i làm chó!

Th ng Cù Lao cho tôi bi t ông B n ch ng có mùi hôi th i gì c . Ông s ch s như m i ngư i. ngoài cù lao Chàm, cũng có ngư i bán th t chó, ngư i đó cũng không hôi th i. Cũng ch ng nghe ai nói ăn th t chó s xu ng đ a ng c, s b rút lư i moi gan. Nhà ông B n không có gì rùng r n c , nhà r t mát m , có cây bông trang, có con bư m đ u. Ông B n có nuôi nhi u chó, nhưng toàn là

chó con. Ông xin chúng đâu v , nh t sau chu ng. Chúng kêu ăng ng. Có con chưa bi t ăn, ông ph i v ch m m t ng nư c h vào h ng. Có lúc m t chó m đ n gào r ng sau vư n đòi con. Ông xách g y ra đu i. Cu i cùng, chó m b đi nơi khác. Th ng Cù Lao còn cho bi t khi ông B n m xong m t con chó, ông c t m t mi ng th t chóp đùi đem xào. Mùi thơm bay ra ngào ng t. Tôi kêu lên:

- Ôi! Th t chó thơm răng đư c? Th t chó làm tao nôn o . Thôi k ti p đi, r i ông B n làm chi n a?

- Sau đó, ông nư ng bánh tráng có r i mè, múc th t đ t lên mâm, m i tôi ng i l i.

- M i ai?

- M i tôi!

- y! M i mày? Th mày nói sao?

- Tôi nói tôi không ăn.

- , đư c đó!

- Nhưng... ông m i mãi. Ông nói h tôi không ăn thì ông không h c. V i l i cái mùi th t bay thơm, tôi c m lòng không đ u...

- Làm sao?

- Tôi ăn.

- i! Tr i ơi! Nguy to r i! Mày ăn đ ô u r i! Có nôn o không?

V a nói tôi v a o lên m y cái.

Th ng Cù Lao l ng thinh. Tôi lên gi ng:

- đây đưa phàm phu m i ăn th t chó. Đã ăn th t chó, khi ch t ph i xu ng đ a ng c. B n chó

đánh hơi, xông ra c n mày ch t!

Th ng Cù Lao h th p gi ng:

- Hôm kia đ n nhà ông B n, tôi th y chú Năm Mùi đó.

- Chú Năm đi ki m tra h c t p. Chú có h i chi không?

- Không h i chi c . Chú đang ăn...

- Ăn chi?

Th ng Cù Lao nói kh vào tai tôi:

-Ăn m t đĩa n u nh .

T ng sáng (Quê n i 2)

10

Tôi gi t thót:

- Thi t không?

- Chú khen đĩa nh n u khá! Chú còn b o gi ng th t chó th mà mát, ăn th t chó ng ngon. Tôi không ng chú Năm Mùi l i ăn th t chó! T ngày cách m ng thành công, chú ti n b r t nhanh. Chú không còn mê cô đào hát b i, không hát bài chòi. Chú v a nh n chân lãnh đ o t v xã, kiêm chính tr viên ti u đ i dân quân c a thôn, ph trách đ i thi u niên. Nay l i đi ăn th t chó!

Th ng Cù Lao l y tay che m m, nói ch v a đ tôi nghe:

- C ông B y Hoá n a!...

Tôi suýt ngã ng a, n i cư i to. Th ng Cù Lao cũng n i cư i. Chính trư c kia ông B y Hoá cho mình có c t tiên c t ph t. Đã là tiên ph t thì hít mùi hương hoa cũng đ s ng, không c n ăn. N u có ăn cũng ch ăn tương cà dưa mu i. Ai nói đ n th t chó thì ông nôn o . Tôi h i:

- Th ông có m c c không?

- Ch ng m c c chi h t. Ông tréo chân ng i gi a nhà, húp r t to. Ông khen ông B n R bán r th t chó. Có v y m i đông khách, nhi u ngư i s kho ra. Nay ông đã nh p b ch đ u quân, ông cũng mu n kho thêm; luy n t p quân s càng dai s c, đánh th ng gi c. Như v y m i g i là tu. Ông thét to: Ph t là cái tâm c a ta. Cái tâm ta ngay th ng, trung th c, đó là Ph t. Cái tâm ta gian n nh x o trá, đó là ma qu . Tôi coi làng mình m i ngư i tr nên t t. Tr m c p b ngh , thu ch , thu đò đ u bãi b , đâu có ph i vì không ăn th t chó, mà vì có ngư i làm cách m ng. Tôi h i thêm:

- Th ông có b nôn o không? Ch Ba nghe mùi th t chó c b bu n nôn, không ph i ch gi đò

đâu!

Th ng Cù Lao cho bi t c đ i t v cũng có ăn th t chó. Th nh tho ng, ông B n R mang m t n i bún v i th t đem th t toàn đ i chòm đa Lý.

*

* *

Bà Hi n có m t trí nh r t t t. Tôi nói gì bà nh n y, nh rành m ch, chính xác. Không ng dư i l p da nhăn nhúm l i gi u m t đ u óc minh m n. Đ u óc c a bà không ph i như cái r l ng như bà nói. Bà nh gi i b ng mư i tôi, nhưng tôi c chê. Tôi chê bà vi t t i, đ c ch m. Khi tôi còn làm h c trò, tôi thích đư c khen. Nhưng khi làm th y tôi c thích chê. Tôi vi t lia l a m t lo t ch O b o bà Hi n b t chư c k theo. Bà méo m m c k theo th t đúng. Tôi b t b :

- Vi t b ng tay, sao m m l i méo x ch?

Bà Hi n v a vi t v a th h n h n. Tôi u n n n:

- Ch th ào ào! Bay m t sách v ! Th v y nên ch vi t như gà b i. Tôi b o gì bà cũng vâng theo. Tôi nh n rõ bà Hi n n tôi. Bà không còn g i tôi là th ng C c, mà g i là chú C c. Trư c m t bà, tôi không còn là th ng chăn trâu b b n tr đánh u trán. Theo th y Lê H o, khi làm th y s đư c h c trò kính n . Tôi b t chư c th y Lê H o ăn nói nghiêm trang, khuyên cái này răn cái n . Có lúc tôi quát chơi m t cái cho sư ng mi ng. Bà Hi n không l y th làm m t lòng. Bà nói trư c kia các th y ph i đánh h c trò b ng roi mây, có th m i nên. Nay cách m ng lên r i, th y không đánh h c trò, sư ng quá!

Tôi s c nh ch Ba và chú Năm Mùi d n ph i làm công tác qu n chúng. L p t c, chúng tôi v t sách, xông vào bu ng bà Hi n. Chúng tôi khênh h t nh ng thúng đ ng khoai ra ngoài, quơ h t gi rách v t ra sân r i l y ch i quét. Tĩn còn đ y nư c u ng, th ng Cù Lao cũng đ đi, qu y tĩn ra

T ng sáng (Quê n i 2)

11

sông múc nư c. Sau đó, tôi vo g o, quơ c i, nhóm b p. Bà Hi n van nài, tôi cũng gi t l y, giúp bà

cho kỳ đư c. Trư c nhà bà, có nh ng tĩn s t, chum v , tôi và th ng Cù Lao khuân h t đi nơi khác l y ch đ tr ng cây bông trang. Bà Hi n ch y ra ngăn l i, không hi u tr ng cây bông trang đ

làm gì. Tôi níu bà l i, b o ph i tr ng cây bông trang cho đ p m t. Chúng tôi đ o l n t t c , s p x p m i th theo ý mu n chúng tôi.

Tôi gi ng gi i:

- Cách m ng lên r i. Nhà nào cũng ph i có hòn non b , có dăm cây c nh. Có cây bông trang chưa đ , ph i tr ng thêm bông lài, bông lí n a.

Th ng Cù Lao qu quy t:

- Không lèm nhèm n a đâu. Bà già cũng ph i đánh ph n tô môi, ph i m c áo màu, ph i đi giày cao gót. R i đây, bà ph i đi u n tóc, ph i s m m t cái ví và m t chi c dù đ m. Đi đâu ph i c m trên tay cho sang tr ng.

*

* *

Ti ng đ n làng trên xã dư i ông B n R có m t th ng con trai gi ng ông như đúc. Da nó cũng đen, ngư i nó cũng g y, khuôn m t gi ng h t như b . Trư c đây, g p năm m t mùa ông B n ph i đem đ th ng con trai đó cho m t nhà giàu ngoài Đà N ng. Nay làm ăn khá, ông B n đã chu c nó

v . Th ng nh siêng năng l m. Nó băm th t giòn tan, n u xào r t gi i. Tôi bi t đó là tin đ n v th ng Cù Lao. Nó giúp ông B n làm nhi u vi c đ d y ông h c. Nó còn đi b t chó v i ông. Ông B n kéo lê m t con chó b tròng. Th ng Cù Lao th m t chi c roi theo sau. T t c b n chó gào r ng đ n s i b t mép quanh ông B n. Th ng Cù Lao không chút nao núng, phóng m t nhìn quanh tìm đ a hung hăng nh t. Ch t chi c roi mây bay vút. Chó b roi kêu ăng ng, cúp đuôi v t ch y. Nh ng chó khác ch y tán lo n. Th ng Cù Lao nh t đ t ném theo, phá gãy vòng vây, gi i thoát cho ông

B n

R .

D p

xong

lũ

chó,

nó

đ ng

ch ng

n

nhìn

quanh.

Tôi g i to:

- Cù Lao ơi! Mày đi b t chó cho ông B n h ? Làm chi b y b r a? Thiên h cư i đó! H đ n mày là con trai ông B n đó!

Mi ng tuy nói v y nhưng b ng tôi nghĩ khác. Th c b ng tôi ph i nói: Mày đu i chó gi i l m!

Tao đang ph c mày đ y! Tao cũng mu n đư c như mày.

Tôi h i bâng quơ:

- Mày mư n đâu chi c roi mây t t quá?

Th ng Cù Lao chìa chi c roi:

- Ông B n cho tui đó.

Tôi nói cho có chuy n:

- Roi to thì sư ng hơn.

- Roi nh qu t kh i gãy chân. Ra oai thôi mà!

Tôi h i:

- Th ... tao xin ông B n m t cái roi đư c không?

- C c xin đi. Ông B n ông t t b ng l m! Ông cho li n li n.

Th ng Cù Lao nói nh vào tai tôi:

- Th o ăn l m! Hôm nào cũng đãi i, đãi b quân. i và b quân c a ông ng t l m! Ăn nhi u ông càng thích!

T ng sáng (Quê n i 2)

12

- Nhưng mà tao s ma chó! Chúng kéo v t ng đàn, ông B n R ph i đ t câu th n chú m i đu i đư c.

- Làm chi có!

- Tao đ n xin ông cái roi. R i... đi b t chó v i mày đư c không?

Th ng Cù Lao reo lên:

- Ông thích còn ph i nói! Ông b o tui đ n v i ông, tui c vi c đi chơi, ông làm nuôi tui cũng đư c.

Tôi và th ng Cù Lao cùng cư i. Không ng s vi c l i như v y.

*

* *

Trư c T ng kh i nghĩa có ba nơi làm tôi c s . Đó là chòm đa Lý âm u, đ i b n doanh c a qu Năm Nanh có đ u tóc xoã đ n đ t. Đó là mi u Bà T m im lìm nép dư i chòm sung, nơi làm ăn c a qu B ch Th . Sau cách m ng, qu B ch Th và qu Năm Nanh đã cu n gói đi nơi khác. Ch riêng nhà ông B n tôi v n th y bí hi m. Ti ng băm th t nhà ông nghe như ti ng mõ kêu c u. Ti ng rú c a chó b c t ti t nghe rùng r n. Tuy th ng Cù Lao đã cho bi t nhà ông B n R cũng như nhà chú Năm Mùi, có hai chái, tám c t. Đ đ c cũng là giư ng gh , n i niêu, r rá. M i v t đ u bình thư ng, ch ng có gì ghê r n c . Tôi bi t v y, nhưng khi đ n trư c nhà ông B n t nhiên tôi d ng l i. Tôi v a s c nh trư c đây tôi v i m y đ a m t d y đã ném đ t vào đ u ông. Nay g p tôi ông l i ch ng tr thù, n n cho tôi m t tr n. Nghĩ đ n đây tôi ch dám nhìn qua hàng rào. Ông B n tay c m con dao phay, đ ng trong nhà trông quá d t n. Tôi đ nh rút lui. Nhưng nh l i vi c chú Năm Mùi b t bu c tôi ph i đ n giúp th ng Cù Lao d y cho ông B n h c, tôi ph i d ng l i. Đ i ông B n đi khu t vào b p, tôi nhón chân g i kh :

- Cù Lao ơi! Cù Lao ơi!

Th ng Cù Lao như bi t tôi đang l ng v ng ngoài rào, ch y ra g i:

- Ông B n đ i C c đó!

- Đ i đ chi?

- Đ d y ông h c. Ông thích l m!

Tôi hơi v ng d rón rén bư c vào. Ông B n đang ng i lóc th t. V a th y tôi, ông vung con dao sáng qu c, nhưng ông l i cư i:

- Chú C c đó h ? Hay l m!

Rõ ràng ông B n đã làm tôi yên tâm. Ông đ ng lên đi đ y l a. Ông v a lóc th t v a đun l a trong b p. Đó không ph i là m t cái b p bình thư ng như th ng Cù Lao nói, mà là m t cái b p b t thư ng. B p có đ n ba b ông táo. T t c đang cong lưng đ i m t cái ch o và hai cái n i to b . Ngoài ra, còn có ba b ông táo khác s p thành m t hàng s n sàng nh n vi c. T t c ch o n i đ u sôi sùng s c và to khói thơm. Quanh b p còn úp không bi t bao nhiêu n i đ t, đ lo i to nh . Th ng Cù Lao tr n, x n qu n đ n t n b n, ch y rút con dao phay, l t chi c th t, bê m t đùi th t chó đ t lên th t, ch t lia l a. Nó t ra thông th o như đã lâu năm làm ngh băm th t. Tôi b t cư i. Nó cư i theo r i băm càng nhanh, càng chính xác.

Tôi nhìn vào nhà trên. Hoà Phư c, nhà trên thư ng nhìn ra ngõ. Đ ng này, nhà trên c a ông B n l i xây lưng ra ngõ, m t úp vào vư n. Sau vư n, ông B n tr ng cây chanh, cây i, cây b quân có bóng râm mát. L i có khóm bông trang, có hoa n , có bư m bay ch p ch i. Quanh nhà

s ch bóng. Nhà b p nhi u khói, n ào. Nhà trên tĩnh m ch. N ng trưa n m ng trên giàn thiên lí. Ti ng thái th t vào đ n hiên b ng lu m . Ông B n cũng th tiên th ph t. B n b c tranh treo trên vách v b n ông tiên. M t ông râu dài m t x ch đ y v ung dung cư i m t con h c đang s i cánh trên r ng tùng. M t ông b ng to đang ngh nh c trút n m rư u vào m m, đ y v khoan khoái.

T ng sáng (Quê n i 2)

13

Ông th ba râu r m cư i con ng a tr ng khoan thai đi vào r ng mai n r . Ông th tư râu tóc b c phơ phóng c n câu tr m ngâm câu cá. Bên trên bàn th , ch cao nh t đ t m t cái khám. Trong khám có đ c Quan âm ng i trên toà sen, mư i ngón tay ch p vào nhau đang t ng ni m. Tôi c nhìn nhìn. Có ti ng th ng Cù Lao g i:

- C c ơi!

Tôi bư c xu ng nhà b p. Ông B n đang xào th t. Ông múc m t đĩa đ t lên bàn. Và r t l , tôi nghe mùi th t chó thơm thơm. Ông l y bánh đa có r i v ng đem nư ng. Ông h t m t đĩa rau thơm, g i tôi và th ng Cù Lao:

- Ng i l i đây các chú!

Tôi tr l i tôi không ăn.

Ông B n l i m i.

Tuy b ng đói meo, nhưng nh l i ch Ba d n, tôi l c đ u:

- M i ăn no quá, không ăn đư c n a!

Th ng Cù Lao cãi l i:

- Ăn t mai s m, no quá sao đư c?

Ông B n năn n :

- Không ăn nhi u thì ăn m t mi ng cho bác vui b ng.

Th ng Cù Lao ho theo:

- Ph i r i. Không ăn, ông B n không h c đâu!

Th ng Cù Lao v a nói v a kéo tôi vào bàn.

Tôi đ nh b ng ch ăn m t mi ng bánh đa.

Th ng Cù Lao ch vào chi c n i đang sôi trên b p.

- N i nh n u cho đ i t v kia. Ban ch huy ăn đư c th t chó, C c ăn th m t mi ng coi. Th ng Cù Lao v a nói v a g p m t mi ng xào gì đó ngay trư c l mũi tôi. Rõ ràng m t mùi thơm c a th t c a hành xông lên. Ông B n g p m t mi ng xào, b đôi mi ng bánh đa k p l i giúi vào tay tôi:

- Không ăn thì bác gi n l m!

N quá, tôi c m k p bánh c n m t mi ng. Th t chó xào nghe thơm ch ng khác gì th t l n. Tôi nhai vài cái, th t v i bánh đa rơi vào b ng. Tôi tư ng th t chó đã trèo lên c l n ra, nhưng nó v n n m yên trong b ng.

*

* *

Th y Lê H o thư ng nói: D y không nghiêm, đó là th y d . Đ i v i bà Hi n tôi ph i th t nghiêm. Tôi c tránh h i bà chuy n vu vơ ho c tán phét. Tôi v ch m t vòng tròn lên gi y r i đ c cho bà nghe, o...o...

- Đây là ch o, như qu tr ng gà, th y chưa? Nh chưa?

Bà Hi n li n nói theo:

- O, o, như con gà tr ng, nó gáy o o. Gà gáy o, o! Đi chưa t i ch đã lo ăn hàng!

Tôi d y thêm:

T ng sáng (Quê n i 2)

14

- Ph i ngó cho k , ch o thêm m t cái mũ đ i lên đ u đó là ch ô. Bà Hi n li n đ c:

- Ô rô gai góc, nó móc ru t gan, đói rách giàu sang, ô rô móc tu t.

- Nói gai ô rô làm chi? Xem này. Ch o mang thêm m t cái râu thành ch ơ.

- Còn ph i k mày k m t đ i mũ mang râu. Còn ph i đôi hia...

Bà Hi n v a nh đ n hát tu ng. Trư c khi ra sân kh u, kép hát ph i k m t, mang râu, đ i mũ. Tôi x ng gi ng:

- K h ! Đào kép mu n làm tr i cũng đư c. Đó là chuy n c a h . Còn ta là ph i ngó k . Đây là ch t, th y chưa? Nay ghép ch t v i ch o, là to.

- To! Nói nh nói to, không b ng n n cho cái đ m.

Tôi đ nh b o im. Nhưng cách nói b t v n c a bà nghe cũng vui vui.

- Ngó cho k này! T ghép v i ô thành tô này.

Bà Hi n nói ngay:

- Tô son đi m ph n, đánh l n ngãi thơm.

Tôi ti p:

- Ch t ghép v i ch ơ là tơ.

Bà Hi n đ c li n theo:

- R i tơ r i ch g xong. R i đ u có lư c, r i t m lòng khó phân. Tơ tư ng, tư ng tơ, n m mơ

là th y b n!

Tôi ch cho bà Hi n đ c ch m.

Bà li n cho ra:

- Ch ng l m , gi y t minh b ch.

Đ n ch n, bà nói h a theo:

- Chi r a b n n ? Trăng đã m , sông đã c n!

C như v y, h c m i ch bà đ c m t câu. N u b o bà đ c thêm bà cũng có th đ c. Tôi và th ng Cù Lao d n d n hoá thích. G p nh ng câu vui, tôi b o bà c đ c ti p. Bà thu c hàng ch c bài vè, đ lo i vè: vè con cu c, vè các th hoa, th qu , th cá, th chim, vè nói láo, vè

hát b i, vè th ng nhác, vè cúp tóc, vè xin sưu, vè đám ma...

M i khi h c xong, tôi và th ng Cù Lao b t bà hát m t bài cho vui. Bà Hi n h i:

- Bài chi?

- Bài h h i hay m t bài vè, vè th ng Lía hay vè Thông T m cũng đư c. Tôi và th ng Cù Lao r t mê vè th ng Lía. Th ng Lía nhà nghèo m côi cha, r t yêu m . Không ai thuê làm, Lía ph i đi xin ăn đ nuôi m . Lía b t tr m v t v cho m ăn đ m kh i đói. Sau Lía vào r ng t t p lâu la, ch ng l i vua quan. Tôi thích nh ng đo n t Lía b chó đu i ph i rúc b i. Lía b t chư c con cá lóc t p nh y, t p mãi nh y phóc qua đư c nhà cao. Lúc b bao vây nh nh y qua đư c mái nhà, đã thoát ch t.

Ai h i vì sao bà Hi n nh nhi u như v y, bà nói: Nh nhi u vì đói. Khi đói, ch nghĩa vào b ng không b cơm canh l p m t, ch nào còn nguyên ch y.

T ng sáng (Quê n i 2)

15

3

Tôi t m cho trâu Bĩnh xong m t tr i đã l n. Trên bãi dâu m i ngư i g i nhau v nhà. Ph i v s m m t tý, còn ph i n u cơm ăn đ k p đi h c. các xóm ti ng gàu va vào thành gi ng nghe lanh canh. Ti ng bát đĩa b l t nghe x ng xo ng. Ti ng phèng la ch t vang đ ng. Gi t u l p đã

đ n, ch Ba, ch B n ăn xong, th p cây đèn chai, g i nhau đi h c. Tôi và th ng Cù Lao s đ n d l khai gi ng l p h c bu i t i t ch c ch . Chúng tôi v a đư c chú Năm Mùi đ b t làm “tr gi ng” c a l p. V a bư c ra sân, m t ng n đèn đã th y trôi theo b rào c a nhà bác Úc. Có ti ng g i:

- Ba ơi! Mau lên!

- B y h ? Đ i chút!

Ng n đèn ch Ba trôi nhanh ra ngõ. Hai ng n đèn g p nhau cùng c t cao, nh p l i, tách ra, nhún nh y trôi theo con đư ng d c xóm. Ra đ n đ u làng, ng n đèn ch Ba và ch B y nh p vào nhi u ng n đèn khác trôi d c đư ng làng. Tôi và th ng Cù Lao không xách đèn c r o bư c. Ch t m t ng n đèn t trong h m trôi ra. Có ti ng ho ng h t:

- i! Làm tôi h t h n! Ai đó?

Tôi nh n ra bà B y Đá. Chú Năm Mùi cho bi t bà B y cũng đ n d l p. Trư c đây, bà b o không bi t h c đ làm gì. Ch nghĩa không làm no b ng, ch có m t cái làm đư c t t c , đó là

ti n. Nhưng có đ a đ c m m b o bà có nhi u ti n nhưng bà l i u mê. Nay th y m i ngư i đi h c, bà m i ch u đi. Tôi và th ng Cù Lao vư t lên trư c. M t ng n đèn sáng loá t phía đ ng bay ra. Đó là ng n đèn c a anh B y Hoành.

T t c nh ng ng n đèn l ng t trên xu ng, t dư i lên ch y d n vào ch . L p h c là cái đi m canh đư c n i r ng. Ba ng n đèn l ng to sáng. M i ngư i đã có m t. Chú Năm Mùi, anh B n Linh ăn m c ch nh t . Bà con cô bác kéo đ n đông đ . Ch t anh B n Linh đ ng lên d n gi ng tuyên b l khai gi ng. Anh long tr ng nói lên ý nghĩa phong trào di t d t, m t tr n đánh vô cùng ác li t. Hi n nay, c nư c có hàng tri u ngư i không k l n bé đang dùi mài h c t p. Hoà Phư c là đ t thanh danh văn v t, không th lơ là vi c di t d t. Nói xong, anh B n Linh v tay. M i ngư i v tay theo.

Đ n lư t th y Lê H o nói v s màu nhi m c a h c v n. Con ngư i ta “h b u thì tròn, ng thì dài”. H c v n như cái “ ng thiên lí xa soi nghìn d m”. M i ngư i ph i bi t dòm vào cái ng thiên lí đ nhìn ra b n b năm châu. Th y Lê H o nói xong, chú Năm Mùi bư c lên. Chú đưa ra nh ng gương h c t p đáng làm bà con suy nghĩ. Chú m i ông B n R và bà Hi n lên b ng vi t nh ng ch đã h c. Bà Hi n vi t ch Hi n ngu ch ngo c. Ông B n R vi t m t ch R như gà b i. C l p ng i nhìn, n i cư i, n i ho lo n x . Chú Năm Mùi gi i thi u th y giáo m i c a l p. Đó là

anh B y Hoành, là m t ngư i đã đi chu du kh p thiên h , đã t ng s ng l c t nh Sài Gòn, t ng đ c m t kho sách đông tây kim c , m t ngư i văn võ kiêm toàn, ch có L c Vân Tiên m i bì k p. Đã có m t v th y như v y, n u không m m t l p đ c bi t đ cô bác h c hành ch nghĩa thì

ch ng khác như đã nhìn th y m t c c vàng mà l i b lơ không thèm nh t. L p còn có hai cán b giúp vi c: đó là chú Cù Lao và chú Nguy n Văn C c. Chú Cù Lao t ng vư t bi n v làng, ra Đà

N ng h c đã “b ng vàng danh y t”. Nguy n Văn C c có nhi u kinh nghi m, t ng d y cho bà

Hi n h c gi i. Hai cán b này s giúp các thím các bác nh ng ch b quên, kiêm vi c quét d n tr s . N u cô bác ngư i nào có cây đèn b m thì c giao cho h khêu ng n. Nói xong, chú Năm Mùi m i th y B y b t đ u d y.

Anh B y Hoành đ ng ph t d y, gi chi c mũ ph t đang đ i trên đ u, v t m nh xu ng gh , nói như s m đ ng. Anh B y cho bi t là x l c t nh D u Dây, t t c già tr l n bé đ u h c h t. Sau

T ng sáng (Quê n i 2)

16

ngày cư p chính quy n, v n v n ch trong ba tháng mà t t c đ u bi t đ c bi t vi t. Nh ng ông già, bà già đ u đ đ t h t. Vì sao v y? Vì x D u Dây h nói là làm. Dân x đó hi u mình b nô

l ch vì d t! Nói đ n đây, anh B y Hoành thu n m đ m n n m t đ m th ng cánh vào cây c t làm mái nhà rung lên. Anh thét to:

- Quy t tr loài gi c d t!

Anh B y đ ng ch ng n qu c m t nhìn quanh, gõ vào b ng đen trên vách, nói ti p:

- Tôi ch d y cho bà con hai ch . H c xong hai ch này thì m i s đ u bi t tu t. Đây, tôi vi t ch t, tôi vi t thêm ch ư, ghép l i thành ch tư, thêm cái ch m dư i đít, thành ch t . Đây tôi vi t thêm m t ch n a là ch d, m t ch n a là ch o. Ch d ghép v i ch o thành do. Đó là hai ch t do.

C l p cư i to khoan khoái. T t c đ u công nh n là chú Năm Mùi đã nói r t đúng: Ch có m t ngư i thông kim bác c , văn võ toàn tài m i có th có m t cách gi ng d y hay đ n th và m i có

th n n m t n m đ m vào cây c t làm c nhà rung lên như th !

*

* *

Tôi và th ng Cù Lao lên làm th y d y cho bà Hi n vi t đư c ch Hi n và ông B n R vi t đư c ch R gi a s vui sư ng c a m i ngư i. Vi c đó có làm cho tôi ph ng to l mũi. Ch Ba, anh B n d n còn ph i làm công tác qu n chúng. Chúng tôi đã xông vào bu ng c a bà Hi n, d n d p t t c cho bà. L i còn gánh nư c, n u cơm. Nhưng đ x ng đáng danh hi u làm th y, chúng tôi còn ph i làm xong m t vi c th ba, vi c n y anh B n cho là r t quan tr ng. Đó là ph i bi t nói chuy n th i s , chuy n b n b năm châu đ làm cho bà Hi n và ông B n R bi t nhìn xa th y r ng, không b giam hãm mà đã tr thành nh ng ng thiên lí xa soi nghìn d m như trong câu thơ

c a th y Lê H o. Đ i v i nhi m v n y, riêng tôi, tôi th y r t khó th c hi n. Th nh tho ng tôi cũng có nghe nh ng chuy n bàn tán c a các chú cán b v chuy n th i s nư c ngoài. Tôi ch nghe đư c lõm bõm, không đ u không đuôi, nên t t c hi n lên càng r c r i hơn tơ vò. Còn vi c đi xa đ đư c th y r ng thì tôi m i ch đi đ n ch ch . Nhưng cũng may có đư c th ng Cù Lao. Nó ngoài bi n, nhìn xa có hơn v n d m. Nhưng nghĩ đi nghĩ l i nó cũng th y bí. Nó b o nó đã

bao l n ra khơi. Nhưng đó nó ch ng th y chuy n th i s mà ch th y có nư c v i tr i, hai cái n y thôi thì mênh mông vô t n. Nhưng ch t nó quay l i, nói nh vào tai tôi:

- Thôi, C c đ ng lo! Tôi s k chuy n Đà N ng. Nghĩ l i Đà N ng cũng là chuy n xa. Đà

N ng cách ta đ n ba mươi cây s . N u chú Năm b o Đà N ng chưa xa thì đó có nh ng ông Tây, ông Tàu, ông M cũng là ngư i b n bi n năm châu v a đ n Đà N ng. Th ng Cù Lao nói nghe r t có lí. Chúng tôi ch y v t đ n nhà bà Hi n. Tôi gi i thích cho bà

Hi n nghe vì sao bà ph i nghe nh ng chuy n th i s xa. Sau đó th ng Cù Lao b t đ u k :

- Tôi ra Đà N ng m t ngôi nhà b n t ng. r ng l m, to l m. Tôi theo anh Sáu bư c lên nh ng b c đá b ng c m th ch, đi d c nh ng hàng hiên cao, có không bi t bao nhiêu c a ch p!

Anh Sáu d ng l i m c a. M t căn phòng vô cùng l ng l y hi n ra. Tôi loá m t! Sàn bóng như

gương, dư i sàn l i còn tr i th m. Gi a phòng là m t chi c giư ng to, b c v i tr ng toát. M t giư ng nh hơn b c toàn nhung xanh. M i giư ng có hai chi c g i b c l a thêu hoa. M t chi c g i đ u, m t chi c gác chân. D c tư ng nào rèm, nào t , nào gương to! M t anh Sáu bư c vào phòng, gương chi u b n bên, th y năm anh Sáu. Có đ n ch c phòng như v y. M i phòng chưng di n m i cách: Bàn gh giư ng t bóng l n. C c chén toàn b ng thu tinh. Mâm đĩa m vàng m b c.

Tôi h i:

- Nhà chi mà sang tr ng r a?

T ng sáng (Quê n i 2)

17

- Đó là dinh lão s , còn g i là toà th chính. Nay ta dùng t ng trên đ , t ng dư i đ làm tr s c a U ban Đà N ng.

Th ng Cù Lao k ti p:

- M t tên th ng s không ch có m t ngôi nhà Đà N ng, mà còn có nhà Bà Nà, g i là bi t th . Nó còn có bi t th B ch Mã, Đà L t. Mùa hè, lên đó đ cho mát. l p hu n luy n, m t hôm anh Sáu nói: “Hoà Phư c là làng tôi . đó có m t bà già tên là

bà Hi n. Bà trong m t cái l u, l u không có c t, ch làm b ng hai mái tranh ghép l i. Mu n vào l u ph i quỳ xu ng bò b n chân. N u ta x p l i bên nhau cái l u c a bà Hi n và ngôi nhà này c a tên s thì s th y m t s th t m a mai. Dân ta có hàng tri u ngư i như bà Hi n”. Anh Sáu nói ti p:

“L ch s cho phép chúng ta ngày nay so sánh nh ng vi c như v y. Ngư i còn s ng ph i nh nh ng vi c đó. Cách m ng đã cho phép bà Hi n đ n Đà N ng không b b t b . Chúng ta s m i bà đ n dinh lão s chơi vài hôm!”

Bà Hi n h i:

- V y ch đó là c a ta r i h ?

Bà Hi n ph i công nh n là nh ng chuy n th i s c a th ng Cù Lao k đã làm cho cái “ ng thiên lí c a bà đã xa soi đ n x Đà N ng”.

Tôi nh n m nh thêm:

- Nhà lão s là c a mình r i! Th ng Cù Lao đư c vào , sư ng chưa?

Th ng Cù Lao l c đ u:

- Không sư ng đâu! Tôi leo lên giư ng. Cái giư ng c nhún nh y như b sóng đánh. Tôi n m im không dám lăn qua lăn l i. Ng trên bãi cát sư ng hơn. C lăn tròn đ n đâu cũng đư c. Cái n m nghe như l a đ t. Cái giư ng tre c a mình th mà mát. Anh Sáu còn b o tôi ph i rúc vào m t cái bu ng tr ng toát. Anh v n cái bông sen, nư c tư i loà xoà. Anh b o tôi ph i t m. T m v y r t khó ch u! T m xong ph i m c b đ m i. Áo ph i b vào qu n, ph i gài h t nút. Nhìn vào gương, mình th y như m t th ng nào l ho c!

Tôi h i:

- Di n sang r a, th Cù Lao làm ch c tư c gì?

- Ban đêm, làm anh h c trò. Ban ngày, làm t viên t ti p li u, tr c thu c Phòng qu n tr . Phòng qu n tr đ t dư i ch huy c a văn phòng. Tôi làm nhi u vi c r t quan tr ng. đó khách kh a su t ngày. Ti p c khách bên Tàu, bên Tây, bên M n a. M t l n g p M , hai th ng M

quan tư. Chúng đ n Đà N ng nói đi tìm xác M b Nh t gi t trên Tây Nguyên. Chúng đ n b ng máy bay, nh chính quy n Đà N ng giúp đ , đư c ngay t i toà th chính. Tôi h i:

- Th Cù Lao có đư c ng i ăn không?

- Làm chi! Tôi làm ph h u bàn. M t th ng v a ăn v a g t g t nói ti ng M . Anh phiên d ch cho bi t là nó khen món ăn Vi t Nam r t ngon. Chúng cũng r t mê phong c nh Vi t Nam. Màu xanh Vi t Nam đ p nh t trên đ a c u, không đâu sánh k p. H có chương trình đ n thăm núi Trà

Sơn, thăm Vũng Thùng, thăm m vàng B ng Miêu, m than Nông Sơn, m k m Đ c B , thăm kho ch a xăng Liên Chi u. Ta ti p đãi h c c kỳ tr ng th ! M i b a ăn đư c bày ra đ y bàn, đ h t món ngon v t l . Ch v rư u đ nh m nháp, cũng đã có b n th rư u, b a ăn có lúc kéo dài đ n hai gi li n...

Tôi kêu lên:

- Ăn nhi u quá!

T ng sáng (Quê n i 2)

18

- V a ăn v a trò chuy n!

Th ng Cù Lao g t g t:

- Nhưng không ph i ăn ít!

Th ng Cù Lao cho bi t hôm đó, sau b a ăn, anh Sáu trò chuy n v i b n bè cho bi t thôn anh có m t bà g i là bà Hi n. Bà đó, v i m t n i chu i, bà s ng đư c mư i hôm – N n đói v a qua đã

làm dân ta ch t hơn ba tri u – S đói kinh niên có đ n năm b y tri u ngư i…

Tôi h i bà Hi n:

- Bà có b đói không bà?

Bà Hi n thút thít.

Tôi nói như quát:

- Thút thít cái chi? Bà s đư c m i ra toà th chính, đư c các anh đãi ti c, đư c n m giư ng lò

xo… Nh là trư c khi đi Đà N ng ph i tô son, ph i đánh ph n, ph i x c d u thơm! Ch có lôi thôi, ngư i ta không cho bà vào đó!

*

* *

Đ i v i ông B n R , th ng Cù Lao cũng nói cho ông bi t nh ng chuy n th i s như đã nói v i bà Hi n. Ông B n R t ra r t th ơ. Sau đó nó k cho ông B n R nghe chuy n lính Tư ng Gi i Th ch đ n Đà N ng, t đó chuy n sang chuy n nó h c vi c băm th t, ch t xương. Nay nó băm th t đư c c hai tay, là nh nó đư c h c t p cách băm th t Đà N ng.

Tôi l y làm l , h i c t ngang:

- Sao l v y? Cù Lao ra Đà N ng đư c nhà b n t ng, đư c đ b t làm ti p t , sao l i b giáng ch c xu ng làm vi c băm th t, ch t xương?

- Là vì sau n y, anh Sáu ban ngày làm vi c toà th chính nhưng ban đêm ph i đi ng nơi khác. Quân Tây và quân c a Tư ng Gi i Th ch đ n đóng Đà N ng. Toà th chính sát ngoài bi n, nh b đánh úp, ta không l i thoát. Ta ph i đ phòng…

Ông B n R h i:

- Ta th ng r i mà! Sao đánh ta đư c?

- Đó là nh ng lính c a Tư ng Gi i Th ch theo l nh đ ng minh kéo sang ta, l y c là đ gi i giáp quân Nh t. Đà N ng chúng chi m các đ n tr i, c m đ i đao đ ng ch n các ng đư ng. Bu i t i, tôi và anh Sáu v ng nhà ông bà Đán, ch n y kín đáo hơn. H ng ngày, ông Đán gánh m t gánh bún bò ra ch đ bán. Bà Đán cũng làm như ông. Nhưng m t hôm hai ông bà đã to ti ng. Bà Đán n i khùng đã cho ông Đán m t đá.

Ông B n s ng s t:

- Đàn bà sao dám n n đàn ông m t đá?

- Cũng t i lính c a Tư ng Gi i Th ch đó!

Th ng Cù Lao k cho ông B n R bi t lính c a Tư ng Gi i Th ch đ a nào cũng vàng v t, b ng beo, đ a nào cũng là tư ng qu t, chúng đã làm cho t t c nh ng gánh bún, gánh mì ch đ u ph i ho ng s , khi th y chúng đ ng xa là ph i ch y tránh!

- M t hôm ông Đán vì ch m ch p nên chúng đã sà đ n. Chúng đưa m t x p b c ra hi u cho ông Đán ph i bán bún. Ông Đán múc ra năm bát cho năm th ng. Loáng m t cái năm bát đã h t s ch. Ph i múc thêm năm bát n a! L i còn ph i múc thêm, múc thêm! Ăn xong chúng đ ng d y b đi. Ông Đán đòi tiên, chúng rút dao vung loang loáng. Nhưng m t đ a ch t tr n tr ng c p m t, l o đ o, ngã lăn quay. Đ ng bào chúng quanh n i kêu tán lo n:

T ng sáng (Quê n i 2)

19

- Có án m ng! Có án m ng!

Ông Đán ho ng quá, qu y gánh b ch y. Khi ch y ông b ngã nhào, bát đĩa v g n h t. Vi c đó

làm cho bà Đán c nhăn nhăn nhó nhó. Ông bà cãi l n. Bà bi t th võ, đã cho ông m t đá, ông ngã tênh hênh. Sau đó, khi đi bán bún, ông Đán có nh tôi đi gác. Tôi đ ng gác đ u ch , khi th y lính c a Tư ng Gi i Th ch t xa, tôi đã ch y báo cho ông bi t trư c… Sau đó khi r nh r i tôi còn giúp ông làm bún xáo. Ông d y tôi cách ch t xương, cách băm th t. Nay tôi băm th t đư c c hai tay là nh nh ng bu i băm th t nhà ông Đán.

Ông B n R nghe chăm chú nh ng chuy n th i s v lính c a Tư ng Gi i Th ch, v chuy n băm th t. Ông B n R cũng nh t trí là th ng Cù Lao giúp ông ch t xương chó và băm th t chó r t gi i!

4

Su t năm 1946 là mùa xuân. Mùa xuân như kéo dài đ n tháng Mư i. Mùa mía đư ng đã qua, tôi chưa th y mía nào ng t b ng mía năm đó. Đ n mùa tơ t m, tôi chưa th y s i tơ nào mư t b ng s i tơ năm đó. Ngô nư ng có m t v ng t khác thư ng. D c đư ng đ y ti ng chim. Ti ng b chao vang l ng. Ti ng b cát m áp. Và th t kỳ di u! Núi non b ng sáng lên r i r i. C cây d c đư ng rung lên, reo vui, trò chuy n. Lúc tôi còn níu áo m theo vào ch chi u, con đư ng làng xa xôi như dài đ n x … Tây Trúc. Con đư ng ng n d n, cho d n năm 1946 nó b ng dài ra thênh thang vô t n. Tôi đi d c đư ng g p toàn nh ng n cư i thân m n. Chuy n ném đ t đá vào đ u ông B n R hoá xa xôi thành chuy n th i trư c. Trong làng, nh ng đ a láo xư c nh t không còn g i tôi b ng th ng, “th ng C c chăn trâu, b m t c c u trên trán”. Ông th m c ngoài v n không còn h i tôi có gi u chơi chi c đ c. Ông còn m i tôi u ng bát nư c chè. Tôi và th ng Cù Lao đư c c ông Tư Trai m i n m món m m ngon c a Đà N ng.

- Này C c, này Cù Lao! Ng i l i đây ăn th cho bi t. Đây là th m m dãnh. Ông Bi n Thành Đà N ng g i bi u tao đó!

Tôi b thói v t l n, ch c chó và đi rông. Tôi làm gì cũng có ý có t . Trư c kia khi ra sông t m, tôi c i phăng h t qu n áo, r i hét tư ng:

- Hãy theo ta!

Tôi nh y tòm xu ng sông. B n chăn trâu nh y tòm theo. Chúng tôi chơi trò dìm nư c. Đ a này c dìm đ a kia xu ng nư c. Chơi r t ác! Đè nhau đ n ng t th , ph i l y m i ch u tha. Sau này, chúng tôi không t m v y n a. Tôi và th ng Cù Lao m c c qu n khi xu ng t m. N u ph i c i qu n, hai đ a ph i ch y ra xa, đi khom khom r i đ t ng t phóng xu ng nư c. Tôi ph i cúi s p v phía trư c, đưa lưng cho th ng Cù Lao kỳ c . Tôi b t nó kỳ nách, kỳ hông cho đ n h t mùi khét c a trâu m i thôi. Tôi b t th ng Cù Lao đưa lưng cho tôi kỳ. Tôi v a kỳ v a ng i, kỳ cho đ n lúc da nó đ lên m i thôi. Th ng Cù Lao b t chư c ngư i l n u ng nư c chè đ c. Nó u ng c n bát, chép mi ng g t gù:

- Chà! Ngon quá!

Tôi b t chư c ngư i l n ăn cay, nói l n, nh th t xa, v vai t i nh , sai chúng làm vi c này vi c n . Tôi nói v i m nên bán quách con trâu Bĩnh. Ngh chăn trâu ch ng nên danh giá gì. T t c b n chăn trâu dù siêng năng đ n m y cũng b g i b ng th ng, b ng b n, b ng t i, b ng lũ. Có

đ a chăn trâu nào đư c g i là th y chăn trâu đâu!

Đ t tr i năm 1946 trong veo cho đ n tháng Chín. Núi Trư ng Đ nh, hòn Cà Tang v n xanh. Đ n thu, vài h t mưa bay. Đ n tháng Mư i có gió heo may, có mây mù. Mưa l i đ . Con sông

T ng sáng (Quê n i 2)

20

Thu B n l i ph nh ra, đ i màu xanh ra màu vàng. Nhưng ch hơn m t tháng sau nư c l i xanh leo l o. V n Hoà Phư c trong veo, th y đư c t ng hòn s i dư i đáy nư c. Thuy n qua l i đông hơn. Đ n gi a mùa đông, m t thuy n mành hai bu m c p b n Hoà Phư c. M t cán b bư c xu ng b n, đi th ng vào làng, trao cho anh B n Linh b c thư c a anh Sáu Đà N ng g i v . Thư vi t:

“Chú B n.

Đà N ng ph i chu n b m i vi c s n sàng. Bên tư pháp đư a v g i t m Hoà Phư c b n chi c rươ ng. Nh chú s p x p đ c t gi u cho chu đáo. Chú có th t m c t b n chi c rươ ng trong mi u Bà T m r i khoá c a mi u l i.

Ký: Nguy n Văn Sáu

Tái bút: Ngoài này có bác sĩ Th mu n đư a v và cô con gái là Tuy t H nh v Hoà Phư c t m m t th i gian. H đi trư c như v y đ đư c yên n. Nhân ti n nh chú tìm nhà và s p x p ch cho h . Bà Th g c ngư i làng mình, như chú đã bi t”. Ngư i đưa thư cho bi t b n chi c rương đã c p b n. Anh B n Linh ph i cho ngay ngư i đưa rương vào làng c t gi . Anh B n theo ngư i đưa thư ra b n. B n chi c rương l n b ng k m chi m tr n m t khoang thuy n. Rương nào cũng khoá k . Anh B n g i chú Năm Mùi đi h tre làm m t đôi quang m i, g i ông Ki m Lài và đ i t v đưa b n chi c rương lên b . B n chi c rương k m s p thành m t dãy sáng nhoáng. Trên m i rương đ u có ghi b n ch T.A Quân s . Nét ch gân gu c. Tuy không nói nhưng t t c đ u nghĩ đó là nh ng rương vũ khí. Tôi và th ng Cù Lao đoán T.A Quân s là lo i vũ khí vô cùng l i h i. T c chí kim, Hoà Phư c chưa ti p nh ng “v khách”

l như v y! B n chi c rương k m t b n sông ti n vào làng uy nghi như b n c pháo ti n vào tr n đ a!

*

* *

Th ng Cù Lao r t to i nguy n đư c chú Năm Mùi phân công gi kho vũ khí T.A Quân s . Gi vũ khí cũng là công tác quân s . Cha nó vào công tác trong quân gi i, là công tác quân s , nay nó

cũng đư c làm công tác quân s . Th ng Cù Lao lúc Đà N ng t ng th y đoàn quân Nam ti n r m r p bư c vào sân ga, gi a muôn nghìn ti ng hô như s m đ ng…

M i lúc chi u xu ng, trư c khi đ n l p bình dân, tôi và th ng Cù Lao đi tu n tra m t vòng vào mi u. Sau khi nh ng ng n đèn t các l p h c to ra, chúng tôi l i tu n tra m t vòng vào mi u. Th ng Cù Lao n m tay tôi bư c lò dò như chui vào hang sâu thăm th m. Ngôi mi u n m gi a nh ng cây đa to, bóng t i đen đ c. Ch t th ng Cù Lao nói kh : “Đ n r i”. Nó đ y c a mi u kéo tôi bư c qua ng ch c a. Tôi kh t kh t mu n ho. Th ng Cù Lao bóp bóp tay tôi, b o ph i im. Ti ng gió huýt dài. C chòm sung xào x c. Trên nóc mi u như có ti ng chân đi. Ch t m t lo t ti ng “t c, kè” khô kh c, n sát bên tai. Tôi gi t b n ngư i. Th ng Cù Lao thì th m b o tôi ph i b m tay. Nó đã bày cho tôi cách ch ng s , ph i b m ngón tay cái vào đ u ngón tay tr . Th ng Cù

Lao đ p nh chi c rương. Ro c! T c kè b ch y.

Bay ngày, th nh tho ng th ng Cù Lao cũng đi tu n tra ch cây sung. Th ng Cù Lao g :

- Này C c! Tôi là m t, C c là hai, ch hai đ a mình bi t. Chúng mình trèo lên ch cái h c trên cây sung, ng i trong đó th y đư c bãi dâu, th y h t. K gian đ ng xa, mình th y đư c. Tôi hùa theo:

- Ng i trên đó! R t tuy t! C đ b n Vi t gian vào mi u, b t giác ta n i la làng. C làng p đ n trói gô chúng l i. L p thành tích v y, c p trên s thư ng cho m i đ a cái súng l c!

Nhưng khi nhìn l i th y cây sung trơn tu t, tôi h i:

- Sao leo lên đư c?

T ng sáng (Quê n i 2)

21

- Khó gì! Ngoài đ o ch có vách đá. Vách đá d ng đ ng trên bi n. Có ch nào d ng thang đư c đâu? B n chim y n làm t trên đó. Ngư i g t y n bơi thuy n đ n ch vách đá. Y n làm t trong các h c, h đ ng dư i thuy n c m m t dây dài, đ u dây có bu c cây c c. H v t s i dây lên vách. C c b m c vào h c ho c vào dây. H đu dây, trèo g t y n. Ta cũng làm v y. Tôi và th ng Cù Lao ch y tìm dây. Nhà tôi có nhi u lo i dây, nhưng dây nào cũng đang c t. N u g nh ng dây giàn b p, t t c nh ng n i niêu bát đĩa s đ ào xu ng. Con trâu Bĩnh có cái dây mũi. Nhưng m t dây mũi nó s b ch y. Dây c t gàu múc nư c là lo i m ng manh. Ông B y Hoá có cái dây lưng làm b ng c m t kh thao r t dài. Ông qu n đ n hai vòng quanh lưng, bu c hai m i th xu ng thành m t cái đùm xoè đ n g i. Mư n đư c cái dây đó thì tuy t v i. Tôi c nhìn nhưng không dám h i mư n.

Tôi bàn nên tháo cái dây treo c n xay lúa. Th ng Cù Lao chưa tháo xong thì ch Ba hi n ra trư c c a. Ch Ba b t ph i c t l i c n xay. Ch xúc lúa đ vào c i b t tôi và th ng Cù Lao ph i xay. Sau đó, anh B n Linh cũng bi t vi c tôi đi tìm dây. Ông B y Hoá b o tôi và th ng Cù Lao dám c gan c nhìn vào l r n c a ông. Th ng Cù Lao thú th t nó mu n trèo lên cây sung tìm cái h c. Nó s đ t tr m gác trên đó. Anh B n không cho phép trèo cây, như v y r t nguy hi m. Theo anh B n Linh cho bi t thì ra nh ng rương T. A Quân s ch ch a toàn sách và gi y. Đó là nh ng h sơ s m t thám Pháp ta b t đư c, c nh ng h sơ c a toà án quân s c a ta. Ch “T.A Quân s ” có nghĩa là Toà án Quân s .

*

* *

Anh B n Linh đư c thư anh Sáu nh tìm nhà cho bà đ c Th và cô Tuy t H nh v . L i m t đ t khách th hai sau b n chi c rương T.A Quân s . Anh B n Linh cân đi nh c l i, cu i cùng anh ch n nhà tôi. Nhà tôi b ng tranh nhưng xây v hư ng đông, có nhi u c a s . Gió và ánh sáng là

nh ng th bác sĩ r t c n. M t bà đ c v v i m t ông đ c t v nhà quê, không ph i chuy n v a!

C nhà trên s dành cho bà đ c Th và cô gái. Ch Ba xu ng ng nhà dư i. Tôi sang nhà anh B n Linh ng v i th ng Cù Lao. Tôi và th ng Cù Lao đư c x p vào lo i chân ch y, bà đ c có nh gì, chúng tôi s ch y. Trư c đây m t vài ngư i làng m c b nh, l bái không lành, đã ra Đà N ng nh bà đ c nói v i ông đ c m t ti ng, ông cho cái toa mua vài th thu c. Khi v l i làng, h đ u tr m tr : Bà đ c và cô con gái sư ng chi sư ng l ! Đ i trư c, ông bà có dày công tu nhân tích đ c con cháu m i đư c cái sư ng như v y! M i vi c bà đ c ch ng thèm đ ng đ n móng tay. Bư c đi m t bư c đã có th ng xe. Đi ch đã có con h u xách r . Ng i ăn có đ a đ ng qu t. M đeo ki ng vàng, vòng vàng, m c toàn g m vóc. Cô gái m c toàn tơ l a, u n tóc quăn. C m, kỳ, thi, h a đ u gi i.

M tôi nghe bà đ c Th và cô Tuy t H nh s p v , chép mi ng:

- Nghĩ mà thương bà đ c và cô Tuy t H nh! Gi c đu i, l i m t phen g p cái gian nan!

Tôi thư ng đi xem hát tu ng ch Qu ng Hu , tư ng tư ng ra có m t bà phi và nàng công chúa b gi c đu i ch y. Bà đ c và ch Tuy t H nh r c r g m vóc l a là, m t th tỳ đ y chi c xe loan. Sau xe loan có vài ba th tỳ khác theo h u. M t cô c m qu t, qu t khe kh bà phi. M t cô

mang tráp tr u, m t cô c m chi c đèn l ng. Ch c ch c bà phi than thân trách ph n. Cô h u k l là ngư i ta đ i có lúc th nh lúc suy. Bà phi ch quá bu n phi n, mà h i đ n vóc ng c! Nh t đ nh có ngày b n gian n nh s b bêu đ u. Ch t chi c xe loan đó d ng l i đ u làng Hoà Phư c. C

đoàn ngư i ti n vào nhà tôi. Các cô th tỳ ph i đ bà đ c bư c xu ng, ch y l y nư c cho bà r a chân. Ti ng sai b o c a bà đ c õng o dài ra:

- Con h u đâu? Têm cho bà mi ng tr u!

T c thì ti ng tr l i cũng õng o hơn n a:

- Thưa bà, có con đây !…

Có nh ng khách như v y, nghĩ cũng r t quý.

T ng sáng (Quê n i 2)

22

B ng có ti ng ch Ba gi c:

- C c và Cù Lao rút h t nh ng áo qu n móc trên kia, đem ra sông gi t h t cho ch . Ch Ba gi ng gi i:

- Nh ng bác sĩ ăn r t s ch. S đ n cái gì là ph i r a tay. Không r a b ng nư c mà r a b ng c n. Mình ăn dơ dáy, h không ch u đư c. H b đi nơi khác, thanh danh nhà mình m t h t. Đư c bác sĩ v nhà mình, thiên h ngó vô cũng sư ng.

Ch Ba nói xong, bư c lên giư ng rút h t chi u chăn qu n áo trên sào. Tôi và th ng Cù Lao vác t t c đ t lên lưng trâu Bĩnh, b t nó th ra sông. Chúng tôi h t đ p l i vò, l i ng i. Chưa có

m t cu c t ng v sinh nào l i k như v y!

*

* *

bãi dâu v , tôi đi th ng vào nhà bà Hi n đ d y h c. Có ti ng ch Ba loáng thoáng ngoài ngõ

nói bà đ c đã đ n. Tôi ch y v nhà. Nhà v ng. Trư c sân ch có hai ngư i đàn bà m c áo bà ba đen, xoàng xĩnh như các bà bán m m. H đang nói chuy n v i m . Tôi h i:

- Bà đ c Th và ch con gái đâu m ?

M tôi không tr l i, m m cư i nói v i hai ngư i kia:

- Nó là th ng th b n c a tôi đó. Đi làm vi c dân vi c nư c su t ngày. Hai chân lia l a như cóc b đĩa. Th y đó m t đó…

M quay sang tôi:

- Bà đ c đó, cô Tuy t H nh đó. Không bi t h ?

Tôi tưng h ng! Vì rõ ràng hai ngư i này không có gì gi ng v i nh ng bà phi trong r p hát tu ng. H ch ng g m vóc, ch ng có vòng vàng. M t ngư i là m t bà đ ng tu i, có c p m t thâm qu ng. Cô con gái kho ng mư i sáu, mư i b y tu i, g y nhom, xanh xao như ngư i b đói. Áo qu n c a h b c màu trông càng ti u tu . Bà đ c h i v tôi. Tôi đư c bao nhiêu tu i mà đã “dài đương” đư c vi c nư c non t i ngày? Bà ca ng i b n tr con nhà quê, ch tí xíu mà cái gì cũng gi i, h c cũng gi i, làm cũng gi i, công tác cũng gi i. Đã như v y l i còn bi t kính trên như ng dư i, bi t ch u thương ch u khó giúp đ m i ngư i. Con nít nhà quê không như con nít thành ph , lư i bi ng, vô l , mê chơi, đêm nào cũng đi xem xi-nê-ma, thích ăn di n. B n con nít ph , Hàn, “không b ng cái móng tay” c a b n con nít nhà quê.

Bà đ c nhìn th ng vào tôi như mu n tìm trong m t tôi có m t h t b i nào không, bà nói ch m rãi:

- Tôi mà có đư c m t đ a con như nó, thì sư ng bi t m y!

M nói:

- đây nh t qu , nhì ma, th ba là b n chăn trâu đó. Chúng thách nhau v t l n. Vài b a l i b m t c c u trên đ u. L i còn bơi tu t qua bên sông, tôi s quá!

Ch Tuy t H nh nhìn tôi, m t m r ng:

- Bơi đư c qua sông, gi i quá hè!

M tôi nói ti p:

- V a r i đư c c đi d y bình dân h c v , d y bà Hi n và ông B n R . Ch Tuy t H nh đ y v thán ph c:

- Nh v y mà đã chi n sĩ bình dân h c v r i!

Bà đ c giơ hai bàn tay tr ng b ch v i nh ng ngón tay nh như mu t đũa than th :

T ng sáng (Quê n i 2)

23

- Tôi chân y u tay m m, ch ng làm ra đư c lúa g o! Ch có bi t ăn nh ! V y chú ph i nh n ph n cơm cho cô, nghe!

Tôi lúng búng ch ng bi t nói câu gì! Ch Ba trong nhà bư c ra mách:

- Tr l i đi. Tr l i như th này: ch thêm vài đôi đũa, t n kém chi đâu? Ch s ngô khoai v i tương m m, cô ăn không đư c.

Ch Ba m i làm cán b m y tháng mà vi c đ i đáp gi i quá.

*

* *

Bà đ c Th và ch Tuy t H nh su t ngày c m c i may vá. Ch Tuy t H nh l y ra m t cái h p tróc sơn đ ng nhi u đ óng ánh r t sang tr ng: Thìa, nĩa, con dao sáng qu c, cái kéo tí xíu, cái pin, con dao díp có đ n b n lư i, cái ng sáp tô môi. Ch nói khi tô môi ph i ăn di n. V Hoà

Phư c s ng v i nông dân, ph i hoà mình, gi u h t áo qu n loè lo t. Hôm nay ch gi ng như ma đói. Hôm nào ch di n vào, tôi và th ng Cù Lao s th y ch đ p m t h n! Ch so n m t chi c túi ch a toàn l , đ ng đ các th thu c. Ch cho bi t các th thu c đó ch a đ các b nh. Cơ th ngư i ta có b ph n gì thì ch s n sàng có th thu c ch a các b ph n đó. May vá xong, ch Tuy t H nh làm m i vi c khác. Ch làm vi c không ng t, quét tư c, gi t giũ, xách nư c, n u cơm, làm lia l a còn nhanh nh n hơn ch Ba. Ch lên ch mua đàn dây d a, cây đèn d u, hành, tiêu, g o, m m. Mua c chi u, t tay xách v . Ch n u cơm gh thêm khoai c a m tôi v a bi u, ăn v i cá

và m m. Mâm cơm ch ng có món b câu h m, món chè đ u xanh như ngư i ta đ n. Ch Tuy t H nh ăn m t cách ngon lành, ăn m t lèo h t ba bát. Bà đ c Th thú th t v Hoà Phư c t nhiên ăn như c p đói. Hoà Phư c có nhi u ch t ô-xi như ông đ c cho bi t. Bà đ n mua th t chó ông B n R đem v xào n u trư c m t m i ngư i. M tôi không hi u vì sao m t bà phong lưu như bà

đ c l i ăn th t chó. Bà đ c còn cho th t chó ch a nhi u ch t đ m, ăn t t ch ng có gì ô u c . M t bà đ c v ông đ c t nói thì ai cũng tin. Nh ng ngư i b nôn o vì mùi th t chó không b nôn o n a. Ch Ba th y ăn th t chó là vi c bình thư ng. Ông B n R càng m t mùi hôi, ng i g n ông đư c.

M tôi b o không m y khi cô Tuy t H nh v chơi, ch có đ cô làm nhi u vi c, nhưng ch Tuy t H nh l i r t thú v khi đư c xay lúa, giã g o, như đư c múa hát v y. Ch Tuy t H nh l y đôi vò l n, gánh m t lèo b n gánh nư c đ đ y v i. M tôi s ch b ng t. Ch b o ch nghe kho ra, ng th ng gi c. Tôi đi đâu ch cũng xin đi theo đ “h c” cho bi t. Ch theo sang nhà bà Hi n d y bà h c. Bà Hi n r t thích, vì ch Tuy t H nh ăn nói d nghe. Th nh tho ng ch còn hát khe kh cho bà nghe. Tôi mách v i ch là th ng Cù Lao có “mi ng trói” r t l i h i. Có đư c mi ng võ

đó trong tay thì ai kho m y cũng b đánh b p. Ch xin tình nguy n làm ngư i h c trò nh đ

đư c h c “mi ng trói”. Ch Tuy t H nh rút ra m t gói nh có hình v m t ngư i đàn bà c đeo dây cư m, mi ng cư i t m t m. Ch c m gói đưa cho tôi và th ng Cù Lao ng i. Đó là mi ng xà

phòng thơm, ch l y ra đ t ng hai đ ng chí nông dân Cù Lao và C c. Tôi và th ng Cù Lao ra sông t m th t s ch, sau đó m i “x c” xà phòng thơm. B n chăn trâu trong làng cũng dư c tôi x c cho xà phòng thơm, sau khi t m r a s ch s .

Ch Tuy t H nh v đư c vài mươi hôm đã đư c c làm chi n sĩ di t d t, ch d y bà Hi n, d y ông B n R khi tôi và th ng Cù Lao b n vi c khác. Ch đư c c làm tr gi ng cho l p đ c bi t. M t tr n di t d t l i thêm m t chi n sĩ h c gi i, không kém ti n sĩ c nhân ngày trư c. Ch Tuy t H nh v Hoà Phư c mang theo m t kho hi u bi t. Ch gi i l ch s , đ a lí, gi i ti ng Tây, bi t c đàn hát. Ch k thao thao b t tuy t nh ng chuy n phim, nh ng phim đó ai th vai ch đ u nh đư c. Ch thu c như cháo tên nh ng đào kép như Cơ-lác G p, đào Gác-bô. Dư i tr n đ i này, Cơ-lác G p, Gác-bô là s tuy t di u c a tuy t di u! Ch có nhi u chuy n mê ly, kỳ qu c, chuy n m t con b d a vàng có ba ch m đen trên lưng. M t tư ng cư p b t đư c m t con b d a như v y, b ng hoá sáng su t. Nh con b d a đó, tư ng cư p đó tìm ra đư c m t kho châu báu ch a đ n ba nghìn l ng vàng, m t nghìn h t kim cương và năm nghìn ng c bích… N u không có

T ng sáng (Quê n i 2)

24

con gà tr ng c a bà Hi n nh c đêm đã khuya, thì tôi và th ng Cù Lao đã th c đ n sáng đ nghe nh ng câu chuy n gi t gân c a ch . Nh ng chuy n k c a ch Tuy t H nh làm chúng tôi có hôm d y tr .

5

Tôi m b ng m t, th y tr i đã sáng tr ng. Sau mùa mưa l t, tr i ban mai càng cao, càng xanh như có ai v a chùi quét. Con sông Thu B n rì rào khe kh . Dư i nhà, ch Ba đang xay thóc. Ch Tuy t H nh h c gi n sàng. Con trâu Bĩnh khua s ng lách cách. Con mèo mư p kêu meo meo, b n gà m l c t c g i con. Ch t m tôi g i ch Ba:

- Đ im nghe th !

Có ti ng n ! Ti ng n t ng lo t vang t xa, nghe m m nhưng r t vang d i. M tôi ngh nh tai:

- Ti ng súng, chúng mày ơi!

Tôi nói:

- H đ t pháo đó!

Tôi nói v a d t thì m t ti ng n vang r n. Chó trong xóm n i s a. Đàn chim s trên cây mít tung bay.

- Ti ng chi to quá! – M tôi nói, v lo l ng. – N phía Đà N ng! Ti u đoàn 17 c a cha mày phía đó!

M gi c tôi và th ng Cù Lao ch y sang nhà anh B n Linh h i tin t c. Anh B n Linh không có

nhà. Ch B n cho bi t anh đã đi đâu, có l đi h p t v chòm đa Lý. Tôi và th ng Cù Lao ch y vào chòm đa Lý. Đ i t v đang h p đó, có ông B y Hoá đ ng gác. Th y tôi, ông xua tay quát:

- D ng l i!

Tôi g i:

- Chúng tôi đây ông B y!

- Không đư c vào!

Ông B y tay c m ki m bư c t ng bư c oai nghiêm ra hi u chúng tôi đi nơi khác. Tôi h i:

- Có anh B n Linh đây ch ông B y?

- Không bi t!

- Ông B y có nghe n không?

- Không nghe.

Tôi nói to:

- L tai ông đi c r i! N d l m. Đó… nghe chưa?

C p m t ông B y đ o lia l a, báo hi u cơn s m sét s p n :

- Mày dám nói v y h ? T o đi c h ? B n Pháp Đà N ng đang đánh ta, th ng ngu m i không bi t. Có th pháo nào l i kinh thiên đ ng đ a r a h ?

T ng sáng (Quê n i 2)

25

Tôi và th ng Cù Lao ch y v nhà. Bà đ c Th và ch Tuy t H nh đ ng trư c c a. Tôi nói ngay:

- Ta và Pháp đánh nhau Đà N ng r i!

Bà đ c Th gi t thót. M t mày c a bà hoá nh t nh t, chân mày c a bà nhíu l i, mũi đ y n p nhăn. Bà quay sang ch Tuy t H nh rít lên:

- Đáng đ i chưa! Đáng đ i th ng cha mày chưa! Tao đã b o th ng cha mày m t cũng ph i đi, hai cũng ph i đi. C trù tr . R i tên bay đ n l c…

Rít xong, bà th p xu ng, nư c m t tràn ra. Tôi hi u bà đ c đang trách ông đ c không ch u đi t n cư trư c.

Ch Tuy t H nh quàng tay vào vai bà an i:

- Không h chi đâu! Pháp không b t bác sĩ đâu! N i chi u nay, ba con s có đây cho mà coi. Ch Tuy t H nh đoán đúng. Chi u hôm đó, ông đ c Th đã hi n ra trư c nhà tôi. Khác v i bà

đ c, ông đ c tròn như m t h t mít, đ như qu b quân. M t mày ông đ c đang b c l a, m hôi m kê nh nh i. Ông d ng chi c xe đ p ch t đ y bao b , rút khăn lau ph t lia l a. Bà đ c ti p ông đ c b ng m t ti ng rít m ng r . Hàng xóm nghe có ông đ c Th Đà N ng v kéo đ n h i thăm không bi t cái gì n d quá? Ông đ c giương to m t, th m t ti ng “á”. R i v a th , v a kh t, lúc khoát tay, lúc nhún vai, ông đ c kêu lên: D quá! Kinh kh ng quá! Ta đánh! i! Ta chi m nhà máy đi n. D c đư ng qu c l , cây h ng n ngang. i! Mìn n ! Á! C u C m L rơi tõm xu ng sông! Đ n bay vèo vèo! Tôi suýt b m ng! Tôi b ô tô, đi xe đ o loanh quanh l o qu o! Á! Đùng đoàng! D l m!… i!

Nh ng tràng liên thanh c a ông đ c đang n thì bà đ c kêu lên ho ng h t:

- y ch t! Đã ăn chi chưa?

Bà đ c ch y v t xu ng nhà b p. Ch Tuy t H nh ch y theo. Bà đ c v y g i ch Ba và th ng Cù

Lao ch y xu ng. Ti ng gà đ p cánh. L a b p b p bùng. Ch trong ch c lát con gà mái tơ c a ch Ba đã n m trong đĩa, s ch lông, vàng óng, thơm ngát, s n sàng m ng ông đ c thoát vòng l a đ n.

*

* *

V n Hoà Phư c b ng hoá r n r p, thuy n qua l i càng đông. V n Hoà Phư c là đ u m i lên các ngõ ngu n. Hoà Phư c có thuy n t H i An lên, t Đà N ng đ n. Nhi u thuy n trông đư ng b , có đ n b n bu m. Trong s thuy n qua l i có m t chi c ghe b u to, mui ph ng, khi đ n b n, bác l i thuy n g i to vào b :

- Có ph i Hoà Phư c đây không?

- Ph i r i!

Bác lái thuy n quay bánh lái thuy n. Chi c ghe ch nhi u thùng g đóng kín. Trên ghe còn ch t nhi u bàn gh , giư ng t , bao b . T trong thuy n l n lư t chui ra như không bao gi h t m t đám tr lóc nhóc. Có m t đ a tr c tu i th ng Cù Lao. M t ông già v a chui ra, v a quát tháo. Ti p theo sau là hai ngư i đàn bà, tay b tr em. M t bà già xương x u chui ra sau r t. T t c đ ng chen chúc trên mui. Ông già chuy n bao b cho bác lái thuy n đưa xu ng b n. B n chăn trâu g i nhau kéo đ n dòm ngó. Chúng hít hít đánh hơi, ch tr nh ng thùng g :

- M m! M m! Chúng bay ơi!

Ông già nói v i đám con cháu:

- Ph i ng i đ i đây! Tao vào làng g p bác Tư Trai cái đã!

Nói xong, ông già xách chi c dù đi vào xóm, đ n th ng nhà ông Tư Trai.

T ng sáng (Quê n i 2)

26

*

* *

Ông Tư Trai c nh nhà tôi có m t ngư i em, quen thân v i ông Bi n Thành làm ngh buôn m m. Do đó ông Bi n Thành và ông Tư Trai quen nhau. Lúc Đà N ng n súng, ông Bi n Thành t n cư v nhà ông Tư Trai mang theo nhi u thùng m m.

Ông Tư Trai g p ông Bi n Thành cư i khà khà:

- Ông d n v đây ph i l m! đây ngư i đông như ki n m y m m bán cho đ !

Ông Bi n cư i theo:

- B lũ cháu đông quá! S không có ch !

- Lo chi! “Khéo ăn thì no, khéo co thì m”. C h nh ng bó bã mía c a tôi xu ng, l y chi u r i lên. N m v y êm như nhung đó!

Như v y Hoà Phư c đón đ t khách th ba sau nh ng chi c rương, sau bà đ c Th . Ông Bi n Thành và ông Tư Trai cùng d t nhau ra v n. Ông Bi n Thành ch vào lũ tr suýt soát tu i nhau, b o đ a này là cháu ngo i, đ a kia là cháu n i, có đ n mư i đ a. B n nh léo nhéo đòi m, đòi d t. Ông Bi n Thành vung chi c dù ch vào m t chúng:

- Có chân là ph i đi! Không b b ng chi c ! M y đ a l n xách đư c cái gì thì ph i xách. Th ng Sơn H i d n đi. Đi theo đư ng kia, nghe chưa!

L nh v a h xu ng, b n tr ùa đ n nh t bao b đeo lên vai. Th ng Cù Lao ch y đ n phía trư c:

- Đi theo tôi đây!

B n tr con đi theo hàng d c, g i kêu m ĩ. Khách đ b xu ng Hoà Phư c l n này n ào, nhí

nh , khác h n b n chi c rương k m oai v l m lì, khác l n bà đ c Th b t ng và im l ng. Ông Tư Trai nhìn lên th y m t tr i đã chui vào chòm sung. Vi c v n chuy n đ đ c c a ông Bi n Thành ph i làm g p. Ông ch y g p chú Năm Mùi. Chú Năm ch y rút anh B y Hoành, ông B y Hoá, ông Ki m Lài, ông B n R … t t c ph i ra ngay ngoài v n mang theo quang gánh đưa đ đ c c a đ ng bào ch y gi c vào xóm.

Nhà ông Tư Trai ch t như có gi l n. Cháu con n i ngo i, b ng đ y nhà. Ph i nhóm thêm ba b p ngoài sân. Mâm bát cái lanh canh lách cách. B a ăn có đ n b n mâm. Nhà ông Tư hoá giàu có, ch t ních đ đ c. Gian gi a thêm ba chi c t , m t b bàn, b n chi c gh . Giư ng thêm đ n b n chi c, không ph i lo i gãy chân m t đ c, mà toàn lo i g r t n ng. N i niêu, m tích, chén bát, bao bì thôi thì đ y nhà! Đ c bi t còn có m t chi c đ ng h r t to treo trên vách. Ch c ch c ti ng đ ng h n i r t r t, ti p theo là nh ng ti ng “kính coong” êm như ru. Ch đ m ti ng “kính coong” cũng bi t m y gi . M i khi đ ng h “kính coong”, ông Bi n Thành kêu toáng lên:

- M t gi r i! Ph i cho b n tr con ăn trư c đi!

- Hai gi r i! Con B y ph i xu ng ch xem th …

Th ng Cù Lao là ngư i đư c vinh d vác cái đ ng h đó v nhà. Tôi là ngư i đư c đưa b n chi c đinh cho ông Bi n Thành đóng đ treo lên vách. B n tr trong làng kéo đ n xem cái đ ng h “kính coong” c a ông Bi n. Chúng còn đư c ng m nh ng b c truy n th n c a ông Bi n n a. M t b c v chân dung ông bà Bi n, ông Bi n oai phong l m li t, m c b đ tây c m m t chi c g y có ngù như s n sàng vung g y n n vào k khác. Bà Bi n đ ng sát bên c nh ông Bi n, m c áo hoa, tóc cài trâm, c đeo đ y cư m, tay đeo đ y xuy n. Hai ông bà đ u sang tr ng, phong lưu. Ông Bi n Thành trong b c h a khác h n ông Bi n Thành đi t n cư trán th p, vai u, cù mì c c m ch, m c m t b đ c c đen. Bà Bi n Thành trong tranh mũm mĩm, tr trung, đài các, khác h n v i bà Bi n Thành xương x u h c hác, ngư i đ y góc c nh. Trong nh ng khung g khác còn nhi u b c nh, ch p toàn nh ng ngư i sang tr ng, ngư i c m trong tay quy n sách dày c p,

T ng sáng (Quê n i 2)

27

ngư i c m chi c đàn. Ông Bi n Thành th y th ng Cù Lao c đ ng ng m nghía, ông ch vào các b c tranh:

- Đó! Chú mu n cái nào thì c l y.

Ông Bi n Thành ngư i th p, nhưng r t nhanh nh n. Ông qu n trên đ u m t chi c khăn lông to. Nh ng ông lái ghe b u thư ng có m t chi c khăn như v y. Ông ng i không yên. H t lên nhà trên, l i xu ng nhà dư i, đi ra đi vào, xem xét, ch tr , ra l nh cho đám con cháu làm vi c này, vi c khác. Ông không ch u ngư i khác làm m t vi c gì chưa v a ý. Chi u chăn c n tr i th t ngay ng n, đ đ c c n móc lên cao, t t c nh ng gì c n gói, c n đ y, ông đ u có ý ki n ph i gói ph i đ y. Ông xu ng nhà b p b t ph i đ t l i ông táo, bày v cách thái th t. Ông đ n ngay nhà ông B n R mua th t chó. Ông đ n thăm bà đ c Th vì bà đ c cũng ch y gi c như ông. Ông Bi n r t thích đư c ch huy c toán tr con. Có đ a nào làm gì sai trái, đ a khác d a ngay: Tao v mách v i ông, ông cho mày bi t!

Ông Bi n Thành nói:

- Ch v ng m t tôi vài gi là t t c đ u nát bét, t i con nít làm r i tung như m bòng bong!

Trong đám cháu c a ông Bi n có Sơn H i là đ a l n nh t. Nó suýt soát tu i tôi, có đôi má tròn, c tay c chân cũng đ u tròn. Nh ng ngày đ u v Hoà Phư c, nó l m lì, ít nói. Tôi h i:

- Ngoài Đà N ng có chi l không?

Nó tr l i g n l n:

- Không!

- Có đèn đi n, nhà l u, ô tô?

- Có.

- Có toà th chính b n t ng?

- Có.

- Có th y b n Tàu Tư ng, b n lê dương không?

- Có.

Nó ít nói đư c vài ngày. Sau đó, nó nói nhi u, nhi u hơn c tôi. Đ n ngày th ba, tôi đư c bi t Sơn H i là m t tay võ sĩ, gi i môn quy n Anh và môn ném t . V Hoà Phư c, Sơn H i mang theo m t qu t . Sơn H i đ ng ch ng chân, ư n ng c, thót b ng, méo m m, lên gân, co hai cánh tay b o th ng Cù Lao bóp vào vai, vào b ng, xem nh ng b p th t đó đã “c ng” chưa. Nó ph i t p luy n đ sau này tr thành m t võ sĩ lo i n ng đo ván b t kì võ sĩ nào khác. Như v y, nó s đư c đ ng trên võ đài gi a nh ng ti ng hoan hô như s m. Th ng Cù Lao b o nó đi m t thao quy n Anh đ xem th . Sơn H i cãi l i:

- Thao quy n Anh là gì? Không ai nói v y. Ph i nói đánh b c hay b c-xê. Võ sĩ đánh b c là

b c-xơ. Này, mình b c-xê cho mà coi.

Nó nh y ra đ ng th ng ngư i, qu c m t thu qu đ m. Nó phóng tay trái th ng v phía trư c ngang t m m t. Tay m t thu sát bên tai r i v t nh y, v a nh y v a ném lia l a tay đ m v phía trư c. Cách đánh b c c a nó trông hùng dũng, r t l m t.

Tôi h i:

- Th Sơn H i đã b c-xê v i ai chưa?

- Ít thôi. Mình có ông chú nhi u l n lên “rin” đánh hai “rươn” liên ti p.

T ng sáng (Quê n i 2)

28

Nó cho bi t su t đ i nó ch thích cái b c-xê. Nó không thích v t l n, bơi l i, không mê th hát b i. Cơ-lác G p và Gác-bô c a ch Tuy t H nh không ph i là s tuy t di u c a tuy t di u. Chính võ sĩ Đ Lu-i m i là s xu t chúng c a xu t chúng!

Tôi h i:

- Có khi nào Sơn H i b u đ u hay gãy răng không?

- Còn nguyên c . B c-xê d b sái quai hàm. Quai hàm v i răng v n còn đây này! – Sơn H i nhe răng cho tôi th y.

Tôi và th ng Cù Lao bàn nhau th dùng mi ng trói c a anh Long đ ch i l i cách đánh b c c a Sơn H i. Th ng Sơn H i khi b c-xê c đ m lia l a. Th ng Cù Lao khi đi quy n ph i đ ng tr . M t đ ng thì ph i tìm sơ h . M t đ ng thì nh y nhót lung tung. Hai cách đ u khác nhau m t tr i m t v c. R t khó bi t đư c bên nào th ng bên nào b i. Th ng Cù Lao đ ng tr m t lúc, th ng Sơn H i nh y nhót m t lúc, hai đ a n i cư i! Tôi làm tr ng tài không hi u lu t l đánh b c th nào, cho phép hai bên đư c hoà, đ m t bên kh i b sái quai hàm, m t bên kh i gãy tay. Tôi tuyên b hai bên hoà nhau, Cu c đ u ch m d t.

*

* *

Ông Bi n Thành v a vào đ n sân, b n cháu n i ngo i c a ông đã ùa ra. Nhi u đ a ôm ch t chân ông, kêu lên:

- Đói quá! Đói quá!

T t c l t áo đưa b ng cho ông Bi n xem:

- Đã x p đây này!

Ông Bi n Thành nghiêm nét m t:

- Đang ch y gi c, có ph i nhà đâu!

Ông Bi n cho mư i cháu n i ngo i c a ông là mư i mi ng cá m p. Chúng nu t đá cũng tiêu, nhưng chúng không làm ra n a xu. Ch vài tháng n a ti n bán hai mươi thùng m m c a ông s tiêu ra khói.

V a v Hoà Phư c, ông Bi n Thành đã nói v i ông Tư Trai bi t rõ k ho ch làm ăn:

- Tôi ph i mua m t chi c thuy n nh . B t th ng Sơn H i b theo thuy n. C lên xu ng sông Thu B n, đem m m bi n đưa lên ngu n đ bán. L i ch mít chu i trên ngu n đem xu ng bi n đ bán, y v y mà l i to.

Nhưng đùng m t cái, Pháp cho tàu phá ngoài bi n. Thuy n chài không th đi khơi. Các con ông Bi n Thành vi t thư cho bi t ngh m m ph i ngh h t. Ông Bi n loay hoay chưa tìm ra k sinh nhai. Vi c đó ph i lo g p, vì mư i cái mi ng “cá m p” luôn luôn kêu đói. B n cháu ông Bi n Thành th y cái gì cũng đ mũi vào, g p gì cũng s mó, làm vư ng chân vư ng c ng m i ngư i.

Chúng kéo ra đàng đi ngh u ngh n xu ng đ n ch , dòm dòm ngó ngó. Chúng nh t s i ném vào b i tre, đu i lũ qu . Th ng Sơn H i ra sông, g b n chăn trâu đi ném t . Không hi u sao t l i ném vào chân b n nh , có đ a đi cà nh c. Sơn H i b m rút đũa b p qu t vào mông. Sơn H i b ch y, sau đó tr n bi t. Th ng Cù Lao bi t nó chui vào cây rơm nhà anh B n Linh. Đ n b a ăn, Sơn H i không v . Th ng Cù Lao mách cho m Sơn H i bi t là nó đang ng i trong cây rơm. M nó đ n d :

- Thôi v đi con, v ăn cơm k o đói b ng!

Nó trong cây rơm nói ra:

T ng sáng (Quê n i 2)

29

- Không v đâu. Phen này ph i ch t cho r nh!

- M đ ph n cho mày đĩa th t chó!

- Th t chó cũng không v đâu!

M nó t n đi nơi khác, v y th ng Cù Lao, nh th ng Cù Lao d nó chui ra. Th ng Cù Lao đ ng trư c cây rơm nói vào:

- M mày v r i! Ra đư c đó.

Th ng Sơn H i nh y v t ra. Tôi và th ng Cù Lao ch y đ n g rơm rác dính đ y ngư i nó. Sơn H i v nhà l y cơm ăn. Ăn xong, nó ch y tìm th ng Cù Lao. Hai đ a d t nhau đ n nhà ông B n R đ d y ông h c và xem ông làm th t chó.

6

Hoà Phư c có ngh tr ng dâu nuôi t m, ngh kéo thao, ngh làm ru ng. Nhưng t t c đ u không h p v i ông Bi n Thành. Chú Năm Mùi bàn v i ông Bi n nên theo ngh n u đư ng. Nhà

ông Tư Trai s n có lò đư ng. “Có chi làm n y”. Chú Năm phân tích:

- Bác Tư Trai đã b v n d ng lò đư ng thì bác Bi n Thành ph i b v n ra mua mía. Bác Tư

Trai coi làm đư ng, bác Bi n Thành ch đư ng đi bán. L i lãi chia đôi. Như v y đ ng ti n tr b c phân minh, không bên nào thi t hơn, hơn thi t chi c !

Ông Tư Trai kh t kh t:

- Tôi có nói thi t hơn, hơn thi t chi đâu!

Chú Năm Mùi v n nghiêm trang:

- Sau này yên n, vi c làm ăn c a hai bác m ra. Đư ng đây ch t lên thuy n ch y ra Đà

N ng. M m c a Đà N ng ch t lên thuy n đưa v đây. Thuy n đư ng, thuy n m m c qua l i, l i qua! Công ty Bi n Thành - Tư Trai càng ngày càng phát đ t. T sông Thu B n ra đ n Đà N ng ph i đ t thêm nhi u đ i lí. Lúc đó, tôi xin m t chân thư kí.

Ông Tư Trai cư i xoà:

- Thi t có lí! Chung nhau làm đư ng, th mà hay đó!

Ông Bi n Thành s l i Hoà Phư c làm đư ng v i ông Tư Trai. Cái vui như g p b i. Tôi và

th ng Cù Lao c cho trâu Bĩnh ăn th t no, đ nó kéo che ép mía. M i ngày nó kéo hai l n, tôi s đư c hai l n g p th ng Sơn H i, tôi s có cơ h i h c môn ném t v i môn quy n Anh. S cùng nhau tìm b t con b d a có ch m đen đ tìm ra m t kho châu báu như ch Tuy t H nh đã b o. Nhưng Sơn H i l i đư c phân công gi mía ngay ngoài đám mía. Nó quét d n rác mía, d n ng n mía, d n c i mía thành đ ng. Lúc v nhà ông th n u đư ng giao cho nó l y nư c mu i xoa bát rót đư ng. Sơn H i còn đư c c y đư ng, c y không v . Ông th ph i khen. Sơn H i thích làm vi c, quên c môn ném t và quy n Anh. Nó không còn b xua đu i, mà còn đư c xem ngang hàng v i các bác th , đư c cùng ng i ăn m t mâm, cùng bàn b c m i chuy n. Sơn H i còn l p đư c m t thành tích l n. Đó là vi c đ p g c mía. Ch t mía xong, g c ph i cu c lên. Chú Năm Mùi bày cho Sơn H i dùng v n n vào g c mía, đ t b rơi ra, còn l i g c mía đem v đun b p. Sơn H i su t ngày “b c-xê” g c mía mang đ thành đ ng. M Sơn H i ph i ph c. B n em nó b t chư c làm theo. Uy tín c a Sơn H i càng tăng. C ch Tuy t H nh cũng nh nó d y cho cách

“b c-xê” ng n mía.

T ng sáng (Quê n i 2)

30

*

* *

Ti ng đ n gi c đã chi m Tuý Loan, phía Đà N ng.

Ngư i dân t n cư càng đông. Có ngư i gánh g ng, b ng b vư t hai mươi cây s đư ng đ ng, d ng l i Hoà Phư c. Chú Năm Mùi đưa đ ng bào v nh ng nhà xóm dư i. Ch Hoà Phư c đông g p ba b n l n. Tôi và th ng Cù Lao không mong gì hơn vì càng đư c quen v i nhi u ngh sĩ như ch Tuy t H nh, nh ng võ sĩ như Sơn H i. Kh p làng hoá ch n r n. Bà con ai cũng h i nhau:

- Không bi t gi c đ n đâu r i? Có đi t n cư không đó?

Đ t ng t, m t máy bay bay d c sông Thu B n b n t ch, t ch! Ông Ki m Lài đang làm đ ng v t cu c b ch y. Ông nói máy bay bay ngay trên đ u ông. Nó chĩa súng vào đ u ông, nã t ch t ch! Ông b ch y. Máy bay c đu i ri t theo. Bí quá, ông ph i chui vào b i. Ti ng súng c đùng đoàng t phía Đà N ng. L thư ng vào lúc nhá nhem, m t lo t súng máy l i r t ro c.

Nhi u tin trái ngư c. Gi c chưa vào Tuý Loan, có ngư i Tuý Loan nói rõ như v y. Gi c v n còn t n ngoài Phư c Tư ng. Ph i b n tháng m i đ n đư c Phư c Tư ng. Đ n Hoà Phư c đâu ph i d ! C lo cày cu c làm ăn, không c n đi đâu cho m t.

Nhưng m t vi c làm cho Hoà Phư c ph i r c r ch, ph i… đi. Đó là vi c r i b n chi c rương T.A Quân s kh i Hoà Phư c. B n chi c rương đ ng tài li u quan tr ng ph i đư c c t gi u nơi an toàn. Nơi an toàn trư c đây là Hoà Phư c. Nay ph i d i rương đi, có nghĩa là Hoà Phư c không còn an toàn n a. Gi c có th tràn đ n. Nhìn b n chi c rương ra đi, ch Ba bu t m m nói v i m :

- Gi c đang dòm ngó làng mình! Li u ph i tìm nơi mô… Lo trư c v n là hơn ch m !

Lên ngu n là đ c sách.

Bà đ c Th và ch Tuy t H nh thuê thuy n dư ng Hương Thư lên ngu n Trung Phư c. Trung Phư c có đ t r ng, ông Bi n Thành cũng nh m ngu n Trung Phư c. M tôi c nh l i nh ng cô dì, chú bác r i t Hoà Phư c lên các ngõ ngu n. Có ngư i lâu quá b quên, b ng dưng tên tu i đư c nh c l i. Có ngư i x Gh nh Ngô, có ngư i ch Thác C , ch Am Mây, ch Đ ng Khói… Toàn nh ng tên g i nên nh ng c nh su i sâu, đèo cao, âm u, mù m t, nh ng nơi sơn cùng thu t n. Nh ng bà dì theo ch ng lên đó r i bi t vô âm tín. Nh ng ông bác đi làm ăn r i l y v đ con trên đó. Có nh ng ông phá xóm phá làng sau vào l n tránh trong núi. Nghe nói có ngư i lên đó hoá thành tư ng cư p, tư ng du côn hung hãn hơn trư c. Sau cách m ng, có ngư i mò v thăm làng, th y h khiêm t n, hoà nhã, g i d , b o vâng, ch ng th y gì hung hãn c .

M tôi b m đ u ngón tay nói v i tôi và th ng Cù Lao:

- Có dì C u Phan Phú Đa nè! Có dì Năm Chi B n D u nè! Có dì Hương Thư Dùi Chiêng nè! Có chú Tư Mai Đ ng Khói nè! Chú Tư d hơn c p…

Tôi và th ng Cù Lao nghe r t thích. Lên các x đó tha h săn h . M tôi lên c m t danh sách. Có đ n mư i ngư i. Suy đi nghĩ l i. m tôi th y nên lên Phú Đa cái đã. Phú Đa g n hơn, có dì C u Phan. Dì C u Phan không ph i dì ru t, nhưng r t thân v i m lúc bé. Ông C u Phan có nhà ngói. Anh B n Linh tán thành đi Phú Đa, không th đi quá xa, th nh tho ng ph i l n v thu lúa, đào khoai đ nuôi l mi ng. Chú Năm Mùi b o ph i có ngư i lên h i trư c. Ph i g p dì C u cái đã. Vi c đó c giao cho tôi và th ng Cù Lao, vì tôi và th ng Cù Lao đã

đư c th thách, v a đư c ch đ nh làm đ i viên đ i Thi u niên công tác! Đó cũng là công tác đ i. Tôi và th ng Cù Lao ph i s n sàng đi “s ” m t chuy n. Nay mai có thuy n dư ng Hương Thư đi

T ng sáng (Quê n i 2)

31

Trung Phư c. B n tôi có th quá giang xu ng b n Phú Đa vào nhà dì, nh t đ nh l p đư c thành tích xu t s c.

*

* *

Thuy n c a dư ng Hương Thư nh sào vào lúc m sáng. Đ t tr i r c r như d t b ng nh ng s i tơ vàng. Thuy n quay lái, tôi nghe thoát m i s trói bu c. Con trâu Bĩnh không còn làm phi n tôi n a. Tôi ra đi v i m t tr ng trách, s “thương thuy t” v i dì C u Phan v vi c t n cư cho các gia đình cán b . Thuy n lư t hăm h đư c m t lúc r i ch m d n. Gió ngã. Bu m teo. Thuy n tròng trành. Tôi và th ng Cù Lao ph i ng i co ro. Đ đ c c a các gia đình t n cư ch t ních. G p ch c n, thuy n ph i quay lái, tìm l ch sâu hơn. Th ng Cù Lao rút sào ch ng giúp. Thuy n bò

ch m ch p. Tôi nghĩ nên qu ng h t đ đ c lên b , r i c vi c nai lưng ra gánh. Làm v y đi đư c nhanh hơn. Nghĩ v y nhưng không dám nói ra s dư ng Hương Thư m ng. Thuy n dư ng Hương Thư ng gà ng g t, mãi đ n chi u x m i đ n Phú Đa. Tôi và th ng Cù

Lao xu ng b n h i thăm vào nhà dì C u Phan. M t con đư ng đ t đ đưa đ n nhà dì. Chúng tôi d ng trư c m t ngôi nhà g ch m c meo như ngôi đình làng. M t con chó g y nhom nh y x ra s a. M t ngư i đàn ông đang vê lúa, h i sau làn b i:

- Các chú nh có vi c chi?

- Tôi h i bà C u Phan.

Ngư i đó g i to:

- Bà C u ơi! Có con nít h i!

M t bà già nhăn nheo bư c ra:

- Ai h i?

Tôi bư c đ n, hai tay đ t lên r n:

- Tôi xin h i bà C u Phan.

- C u Phan là tôi đây.

Bà già tr l i xong, g i v i vào bên trong:

- Bà Hai ơi! Con nít h i bà!

L i m t bà già khác hi n ra. Bà này cũng không kém nhăn nheo hơn bà trư c:

- Ai h i tôi?

Tôi thưa:

- Tôi h i bà C u Phan.

- C u Phan là tôi đây,

Bà nào cũng xưng mình là C u Phan. Tôi không th tư ng dì tôi l i nhăn nheo đ n v y. Trư c đây g p dì, tôi nh loáng thoáng, dì như cô con gái. Không l dì tôi m i đó đã bi n thành bà già. Có m t ti ng ho. M t ông già hi n ra. Ông già có v qu c thư c, kh c nh om sòm. Hai bà già nói v i ông già có hai đ a con nít đ n h i bà C u Phan. Ông già kh t m nh:

- Các chú đâu?

- Thưa, Hoà Phư c.

- Con ai?

Tôi khai lí l ch:

T ng sáng (Quê n i 2)

32

- Thưa, Nguy n Văn Khương, sinh con đ u lòng đ t tên là Côn. Ngư i làng cũng g i cha tôi là

anh Côn. M tôi tên là Có. Đó là tên quai nôi. Tên kí gi y là Lê Th Trang.

- Chú bà con v i bà C u Phan nhà này th nào?

Tôi c nh nh ng bu i nói chuy n c a m :

- Xưa kia, ông c ngo i c a tôi sinh đư c hai ngư i con trai. Ngư i th nh t đ ra ông ngo i tôi. Ông ngo i tôi đ ra m tôi. Ngư i con th hai đ ra m t ông con trai. Ông đó đ ra dì C u Phan.

- Còn tên hai chú?

- Tôi tên là C c, h Nguy n, lót ch Văn. Nguy n Văn C c là tôi. Tôi ch vào th ng Cù Lao:

- Còn th ng này là h Nguy n, bà con v i tôi v phía n i. Nó tên là Lao lót ch Cù. Nó x cù

lao Chàm dư i bi n Đông, v làng sau cách m ng. Cha nó nh n công tác trong quân gi i, ph i g i nó v i anh B n Linh.

Tôi đánh b o:

- Dì tôi còn tr , xinh đ p, ch không ph i già khú đ như nh ng bà kia!

Ông già đang cau có thoáng m m cư i:

- Bi t r i!

Nói xong, ông già bi n m t. M t ch c sau, m t ngư i đàn bà đ u bù tóc r i, chân tay dính đ y cám l n hi n ra trư c c a. Tôi không th đoán ngư i đó bao nhiêu tu i. Có th là ba mươi ho c b n năm mươi tu i. Ngư i đó m to m t:

- Con ch Tư Trang đó h ?

- D , tôi!

Ngư i đàn bà bư c đ n m t bư c, ng i xu ng, l ng im m t lúc. Tôi bi t đó là dì C u. Dì nhìn tôi r i cúi xu ng. Khi ngư c lên, nư c m t dì tràn ra. Dì c nén không đ ti ng khóc b t ra, nói m c không rõ l i. Dì h i v m tôi. Dì trách mình lâu l m không v thăm m . Dì thút thít, t i thân vì cái s c c c a mình. Su t ngày, dì ph i qu n qu t không đi đâu đư c n a bư c!

Tôi thưa v i dì t t c nh ng vi c m tôi và anh B n Linh đã d n. Dì h i tôi bao gi m lên. Dì

s dành nhà trên cho mà . Ngoài vư n còn có m t căn nhà b tr ng. Gia đình chú Năm Mùi và

anh B n Linh đó r t ti n.

Tôi đi theo dì ra nhà sau. Chu ng l n x p thành dãy dài. Dì có nhi u l n nái. Con nào cũng g y nhom, da nhăn như m c áo quá r ng. Chúng v a đi v a t t kéo theo sau m t đàn con đen trũi, đuôi c ngúc nga ngúc ng c. Nhà sau ng p ng a rác rư i, khác h n phía trư c, r ng rãi và phong quang, gi a sân còn hòn non b . Hàng chè tàu th ng t p ch y t ngõ đ n sân đư c xén r t ngay ng n. Tôi và th ng Cù Lao ng m nghía hòn non b . Ch t có ti ng kêu la v phía nhà dư i. Th ng Cù Lao kéo tôi ch y vào. Dì tôi và bà già Hai đã bi n thành hai sư t lông lá d ng đ ng ch c v l y nhau.

Bà già sùi b t mép nh y x đ n trư c m t dì:

- Đây tao không có chi u giư ng!

Dì tôi m t đ l a g m lên:

- Ph i có!

- Đây không ti p!

T ng sáng (Quê n i 2)

33

- C ti p!

- Nhà này là nhà c a tôi!

- Nhà này là nhà c a tôi!

Dì tôi nghi n răng rít t ng ti ng m t:

- Con này v đây có đ cheo, cư i! Ch ng khác gì các ngư i! L n nh nay như nhau c . Bình quy n, bình đ ng r i! Không còn b t n t ai đư c! Hãy coi ch ng! Con này v ch m t cho mà coi!

Bà già c p m t tr n tr ng:

- Mày v ch ai h con kia? Ph n l m n ph i bi t ph n l m n! Mày v ch m t ai h ?

Bà già xông đ n ch p đ u tóc dì tôi. Dì tôi cũng ch p c bà già. Hai sư t v nhau, qu n nhau, còn kho b ng mư i b n chăn trâu đánh v t. Bà già kêu th t thanh:

- Ông C u ơi! Ông C u ơi! Con này nó gi t tôi r i! Ông cưng nó, đ nó gi t tôi r i!

Th ng Cù Lao xông vào ôm ch t bà già kéo ra. Tôi b t chư c xông vào ôm ch t dì kéo ra nơi khác. Ông già l i hi n ra, tay vung chi c roi mây. Ông qu c m t, d ng h ng m t ti ng to chưa t ng th y. Ông vung roi qu t vun vút, nh ng ng n roi như v y ph i to c máu ra, r t t ng th th t!

Tôi khi p vía nép sát m t bên. Nhưng r t l ! Ông không qu t vào ai c mà ch qu t vào cây c t. Cũng r t l ! C p sư t tr l i l ng im, ngoan ngoãn, thôi không nh y nhót gào thét n a. H buông nhau ra, l ng l rút lui m i ngư i m t ng . Cơn bão táp b ng ch c l i tan. Ch có ông C u d n t ng ti ng:

- Không bi t gi th th ng gì c ! Ngư i ta ngó vào còn ăn nói ra sao h ?

*

* *

Tôi và th ng Cù Lao đón đò xuôi v Hoà Phư c, b ng c lo lo vì m i vi c không rõ ra sao c !

Dì b o t n cư lên. Bà già l i ch ng l i. Ông C u Phan chưa có ý ki n d t khoát. M tôi r t hoang mang. Ch Ba càng hoang mang hơn n a. Ch cho chuy n đi c a chúng tôi đã hoàn toàn th t b i!

Ch c n thưa l i m t l i v i ông C u, tôi cũng không làm đư c! Như v y chưa th t n cư lên nhà

dì. M tôi th ra:

- T i nghi p dì! Cũng do cái s ! Mình d n đ n, dì thêm kh !

G p chú Năm Mùi, chú đánh giá m i vi c khác h n ch Ba. Chú cho tôi và th ng Cù Lao đã

thành công h t s c xu t s c. B t kì ai cũng không th làm vi c chu đáo như v y. Ch trong hai ngày, tôi và th ng Cù Lao đã bi t rõ nhà dì, bi t m và ch Ba có th nhà trên, bi t có m t ngôi nhà b tr ng, bi t sân trư c r t r ng. Tài gi i hơn là chúng tôi n m đư c tình hình bên trong gia đình ông C u, tính n t c a hai bà, đ a v c a ông C u. Ông C u là ngư i có đ y đ uy l c trong gia đình. Ch m i ra oai, qu t roi vào cây c t mà các bà v đã kinh hoàng ph i ch u phép, rút lui l ng l . Như v y ông C u nói gì các bà ph i nghe theo tu t. Dì tôi còn tr . V tr đư c ch ng cưng, xưa nay đ u v y. Đã cưng v thì ph i nghe theo v . Dì C u ph i đư c ông C u nghe theo. Dì C u đã thu n thì ông C u ph i thu n. Ông C u đã thu n thì có “bà tr i” cũng không cãi l i đư c!

Chú Năm Mùi b o ph i thu x p đ đ c đ đi t n cư. C gia đình ông C u Phan đang s n sàng đón ti p.

*

* *

M tôi, ch Ba, ch B n Linh và thím Năm Mùi đi Phú Đa trư c. T t c đ đ c trong nhà, quanh hè, ngoài sân, ngoài chu ng trâu, chu ng gà, xó b p đ u đư c tôi và th ng Cù Lao x c lên, lôi ra. Cái gì mang đi, cái gì b l i, gi u đâu, chôn ch nào, ph i d n l i h t. Ch Ba rút sào,

T ng sáng (Quê n i 2)

34

quơ h t chi u chăn qu n áo x p l i. Tôi rúc vào các xó x nh lôi ra nh ng hũ m m, v i cà, chai tương, kéo ra m t thùng g ch a toàn nh ng đ đã b g , b s t, b long. Nh ng đ đó vào nhà tôi lúc nào, b th i ra khi nào, không nh n a. T t c đã b lãng quên, nay đư c tôi lôi ra đ “xét” l i. Tôi tìm th y m t chi c m tích b ng s hình qu bí. Màu s trong như ng c, v hoa và chim óng ánh. Tôi giơ cao chi c m. C nhà tr m tr :

- ! Cái m, cái m!

Có l chi c m này đã t ng là ni m t hào c a m t gia đình giàu có. Sau đó, chi c m b s t đ u vào đã rơi vào gia đình tôi, gi a nh ng m đ t, chén đ t như m t v vua b ph tru t s ng gi a đám dân đinh, nhưng còn gi đư c s tr ng v ng, vì t ng có m t cu c s ng huy hoàng. M tôi b o ph i đ t t c l i, ch mang theo m y con dao, m t lư i búa. Nong nia, cày cu c, thúng m ng, giư ng gh , gi tr c, t t c nh ng đ dùng làm t m ph i b l i. Nh ng đ mang đi đư c x p l i, đư c c t, đư c nhét vào b , vào b u. Con chó Vàng tư ng có đám gi ngo c đuôi s a gâu gâu. Ch Ba ôm nó vào lòng chép mi ng:

- T i nghi p quá! Trên có l nh gi t chó! Thôi mày ph i l i v i ông B n R , hoá ki p làm ngư i.

Nư c m t ch Ba ch y dài. Ch khóc th t s ! Con trâu Bĩnh hoá khó x . C nhà đ u mu n nó

t n cư theo, nhưng không bi t đi b ng cách nào. Chú Năm nói v i ch Ba:

- Đưa con trâu Bĩnh đi t n cư, mày tư ng đâu d ! Đ n ch m i, r i chu ng tr i ra sao đây, c rác như th nào? Trâu là gi ng hay nh chu ng. Tao gi th khi nh chu ng nó b t dây mũi, ch y tu t v đây, v y thì b m ! Ch còn m t cách là đem nó tr ngay cho ông Phó Xáng, nói như cha mày trong thư v a r i, tao cho là ph i đem tr ngay.

Chú Năm nhìn th ng Cù Lao:

- Mày v i th ng C c đã đi s lên ông C u Phan. M i vi c đi u đình đã t t. Nhưng tao cũng lên đó cái th …

Chú Năm Mùi nhìn sang tôi:

- Còn mày, ngày mai d y th t s m. Chú cháu ta cùng lên Phú Đa, d o xem phong c nh cho sư ng!

*

* *

Tôi đang n m mơ mơ màng màng, b ng có ti ng g i:

- C c! C c! C c! D y đi!

Tôi m choàng m t. Chú Năm đã đ ng bên c nh.

Tôi nói ú :

- Tr i chưa sáng mà!

- i! Sáng m i ra kh i nhà v y còn ra cái chi n a! R i đây ph i đi đêm h t c . Tôi rư n mình ngáp to, b các ngón tay r c r c, c ng i d y. Chung quanh còn t i om. Tôi theo chú Năm Mùi ra ven Hoà Phư c g i dư ng Hương Thư d y, nh l y xu ng đưa qua sông. Xu ng c p b n, chú Năm x n qu n nh y xu ng trư c, tôi nh y theo sau. Chú Năm reo lên:

- i dào! Gió mát quá! Sư ng chưa!

Thuy n c p b n. Chú Năm nh y lên b r o bư c. Tôi không hi u chú Năm đang đi hay đang ch y, vì tôi ph i ch y theo m i k p.

- Đ i tôi v i, chú Năm!

T ng sáng (Quê n i 2)

35

- Mày đi như rùa bò! Đi mau cho nó quen.. Cái chi cũng ph i luy n m i gi i đư c. Tôi ch y đư c m t lúc l i g i:

- M t quá, đ i tôi, chú Năm ơi!

- Đi quen h t m t.

Qua h t đư ng cái, chú Năm chui vào xóm. Tôi v p vào hàng rào. Chó n i s a. Ngư i trong nhà tư ng có tr m n i đ ng h ng r t to. Tr i d n sáng, m t tr i ló ra r i cao d n. Chú Năm càng bư c nhanh. Tôi gào to:

- Không ch y đư c n a đâu!

Chú Năm quay l i cư i hì hì:

- Trâu tơ đi b t ách cũng gi ng như mày. Nó vùng lên, mu n b ách. Nhưng có luy n m i cày đư c đ t. Phú Đa kia r i. Ghé vào quán ki m cái gì b b ng cái đã!

Chú Năm ghé vào quán bên đư ng, ăn khoai, u ng nư c. Chú m b c l y ra m t chi c áo dài đen m c vào, cài cúc c n th n, khoan thai tìm vào nhà dì. Vào đ n nhà, chú ng ý mu n g p ông C u Phan. Dì ra đón. Dì xin l i chú Năm là ông C u v a b trúng gió đ c, không ng i d y đư c. Dì v n vã m i chú Năm ng i vào gh , nói ngay v i chú là c nhà ông C u đang đ i. M i vi c dì

đã chu n b s n sàng, nhà c a đã quét d n s ch s . Bà c , bà hai cũng đang đ i. Chú Năm tr l i là m i s trông đ i đó, chú đ u đoán bi t. Chú có lên l n này cũng ch đ thăm bà con m t chút cho ph i l . Chú Năm h i kĩ v tình hình b nh t t c a ông C u. Chú tư ng b nh gì ch b nh c m gió, chú ch chích cho ông C u vài huy t là ông C u lành ngay. Chú Năm vào g p ông C u, đ

ông n m l t l i, chú l y đèn soi kh p vùng lưng ông C u, chú sai tìm m t tí m nh chai, chú đ p m nh chai l y m t mũi nh n. Chú vu t m nh d c c t s ng ông C u, chích b n huy t sau lưng. Th t là màu nhi m! Ông C u li n nghe h t t c, ngư i th y kho ra. C nhà m ng r tư ng v a g p m t v lương y c u nhân đ th . Câu chuy n càng tr nên thân m t đ m đà, khác h n l n tôi vào th ng Cù Lao đ n nhà dì lúc trư c, ch nghe ti ng roi qu t vào c t nhà và ti ng thét la inh i. Chú Năm tuy r t v i, ph i v ngay, nhưng cũng ph i ng i l i n m cho xong món gà lu c k p v i bánh đa, sau đó ông C u Phan m i ch u đ chú quay v Hoà Phư c!

*

* *

Tôi và th ng Cù Lao theo ch Ba, ch B n và thím Năm Mùi v a t n cư l n Phú Đa thì đ t ng t chú Năm cũng theo lên. Chú Năm l i Phú Đa ch hai hôm m i vi c đã đư c s p x p chu đáo. Chú xin b n thân cau b ngã. Chú sai tôi và th ng Cù Lao cùng cưa, cùng đ c làm thêm giư ng. Chú l y lá cau lót làm n m. Ch m t cây tre, chú làm cho m i gia đình nh ng móc, nh ng ng đ ng đũa, đ ng thìa. Chú che ch t m, căng dây phơi. Chú c n gì, ông C u Phan đưa ra m t cách vui v . Chú Năm không ch thu c làu chuy n L c Vân Tiên, hát bài chòi hay, mà còn là m t kĩ sư

lành ngh . Chú bi n m t l m c thành cây đèn d u, bi n cái chai thành cây đèn gió… Nh ng tài đó n r khi đi sơ tán. Chú Năm mua nh ng cây c i dài to b ng ngón chân, đóng thành k , thành gh tr t, thành ch n đ bát. Chú Năm nhìn vào tôi:

- H mình bi t chú ý h c t p thì cái khó m y cũng làm đư c!

Chú Năm ra ch , l i quanh vùng Phú Đa m t lúc. Khi v chú cho bi t ngoài b n sông có bán lo i c i xay ngô làm b ng đá xanh r t t t. Chú ph i mua m t c i xay như v y. M tôi, ch B n và

thím Năm s đi mua ngô h t đem v phơi th t giòn, xay nh làm g o ngô, g i là ngh hàng xáo. C l y công làm l i, dư đư c h t cám càng t t. Cái c i xay ngô m ra cách sinh s ng cho ba gia đình. Chú Năm b o chú tr n tr c mãi m i tìm ra cách làm ăn m i đó. Ngh xay ngô h p v i các bà nh t.

Th ng Cù Lao h i:

T ng sáng (Quê n i 2)

36

- Th ngh chi h p v i b n tôi nh t?

Chú Năm tr l i ngay:

- H p v i các chú có ngh l y c i. đây thi u c i, ph i đi l y c i trong núi. Th ng Cù Lao h i:

- Ngư i ta b o con trai ph i nh p V qu c đoàn ch chú?

- Mày nói tao nghe ph i! Nhưng ph i có l nh bên trên. Nay trên có l nh ph i giúp vi c t n cư, ta ph i giúp vi c t n cư cho t t. Nh t hô bá ng m i th ng đư c gi c!

Tôi nói lơ l ng:

- đây g n núi có nhi u c p. Ta đi săn c p l y b xương làm rư u h c t. U ng rư u h c t s kho như c p.

Chú Năm cư i:

- ! Cũng đư c! Mu n săn đư c c p trư c h t ph i luy n cách đi r ng. Ph i l i r ng cho gi i cái đã. Đi l y c i trong r ng cũng là cách t p săn c p.

*

* *

Phú Đa có m t s đ ng bào đi l y c i đ bán. Tôi và th ng Cù Lao mài lư i mác th t bén, ch n m t chi c đòn xóc th t c ng, ch nh ng dây l t th t dài. Có như v y m i gánh đư c nhi u c i, bán đư c nhi u ti n.

Sao mai chưa m c, c xóm đã hú hí g i nhau đi l y c i. Tôi và th ng Cù Lao mang đòn xóc, cùng theo vào núi Th ch Bàn đ l y c i. Tr i còn t i, sao tr i như m t đàn ong tung kh p phương tr i bay đi tìm m t. Tôi và th ng Cù Lao bư c thoăn tho t trên c đ m sương. Tôi s l y nhi u c i. Tôi s bán c i l y nhi u ti n. Uy tín c a tôi trư c m t ch Ba s lên ngang hàng v i các đ i viên t v . Đi đư c m t quãng, tr i hé sáng. Nh ng đ i thoai tho i hi n ra, th y rõ đư c c nh ng ch l i lõm.

Tôi h i m t ngư i c m đòn xóc đi phía trư c:

- L y c i ch mô chú?

Chú đó quay l i ch v phía trư c:

- Kia kìa!

Đi đư c m t ch c, tôi l i h i. V n câu tr l i:

- Kia kìa!

Nh ng cánh đ i giăng ra trư c m t đ r i khép l i sau lưng. M t con đư ng h p khúc khu u c lư n qua lư n l i quanh nh ng đ i tr c. Mãi đ n n a bu i m i đi đ n m t bãi hoang đ y b i r m. Ngư i đi trư c quay l i ch vào nh ng b i cây lúp xúp:

- Mu n l y c i cành thì kia kìa. Mu n l y c i t m còn ph i đi xa. Chúng tôi bư c vào, đ t đòn xóc, rút mác ra ch t, ch t nh ng cây b ng ngón chân. Ch t xong rong h t cành, bó thành b n bó. Xong đâu đó, m i m mo cơm ra ăn. Ăn xong, tôi c i áo lót vai, kê vai vào gánh. Tôi bi t gánh g ng nhưng thư ng gánh b ng đôi gióng. Nay gánh b ng đòn xóc, bó c i ngang vai c lúc l c. Đư ng núi khúc khu u, khi tu t xu ng, khi leo lên, gánh c i càng l c, vai nghe càng đau. Đ n m t lúc, nghe đau quá, tôi th gánh:

- Đau quá! Cù Lao ơi!

Th ng Cù Lao cũng th gánh:

T ng sáng (Quê n i 2)

37

- N ng quá! C c ơi!

Chúng tôi th gánh, tháo l t, b b t c i l i bên đư ng, ti p t c gánh đi. Đi đư c m t ch c, gánh c i n ng d n. Đòn xóc càng xi t vào c . Tôi l i kêu to:

- N ng quá Cù Lao ơi!

Th ng Cù Lao l i th gánh xu ng, l i giúp tôi l y b t c i ra. Đi đư c m t quãng, gánh c i l i l c, l i xi t, l i càng n ng. Cái n ng vùng đ i núi nghe như l a. Th ng Cù Lao cũng ph i b t c i đ n ba l n. V ph n tôi, đi m t quãng l i ph i v t b t năm mư i cành. Hai bó c i c a tôi c teo d n. Ra đ n Phú Đa, bó c i ch còn b ng ng chân. Ai g p cũng cư i:

- C i ki c chi mà b ng ng th i l a r a?

M và ch Ba cũng cư i. Nhưng có m t đi u là tha c i v đ n nhà, ăn xong, tôi đánh th ng m t gi c. Sáng hôm sau th c d y, th y gân c t kho ra. M t th ng C c khi đi l y c i v t ngã mư i th ng C c trư c khi đi l y c i. Tôi và th ng Cù Lao c ngày ngày đi l y c i, gánh c i hoá nh và

to d n. Đư ng cũng b t khúc khu u g p gh nh. C i đ đ đun, th nh tho ng bán đư c vài bó. Vi c đi c i làm cho ch Ba ph i chuy n cách nhìn đ i v i tôi. Có lúc ch nhìn tôi ngang hàng v i trư ng thôn ch không ít!

7

C nhà không ai mu n bán trâu Bĩnh. Nhưng r t cu c ph i bán, vì nó… không nuôi đư c chúng tôi n a. Đi t n cư, nó hoá k nh càng. C l i hi m. M tôi ch u bán giá r n u ngư i ta mua đ làm trâu cày mà không đem v th t. Ch Ba đã thút thít khi lão mua trâu d t nó đi. Trâu Bĩnh trì

l i không ch u bư c… Bán xong trâu Bĩnh, đi đâu tôi không ph i lo l ng gì n a. Tôi và th ng Cù Lao Phú Đa đi Hoà Phư c xem như đi ch . Sau khi gánh đư c c i t núi ra, ch ng đư ng Phú Đa – Hoà Phư c không còn nghĩa lí gì n a. Mít Phú Đa r , tôi và th ng Cù

Lao mang mít v cho anh B n, chú Năm. M m Hoà Phư c r , chúng tôi cõng m m lên cho thím Năm, cho ch B n. Ch B n d n:

- Hai đ a nh nói v i anh B n là ch B n b nh c đ u. Anh B n ph i mua m t ve d u Nh Thiên g i lên, nghe chưa?

Thím Năm d n:

- Nói v i chú Năm ph i mua cho thím vài ang b p b t v i năm b y lon đ nành đ làm tương, nghe chưa?

Ch Ba d n:

- Mua cho m m t chai m m nư c, nh chưa? Ti n đây, c t cho kĩ trong lưng qu n. Và c th , m i bà ch t nh cái gì l i d n mua d n tìm cái đó. “À quên! Còn cái này, nh chưa?... Nh chưa?” Tôi và th ng Cù Lao ra đi v i hàng ch c nhi m v khác nhau. Lúc v đ n Hoà Phư c, hàng m m, hi u thu c v ng tanh, làng xóm qu nh hiu, m i vi c không còn như trư c. Anh B n Linh và chú Năm Mùi l i đi đâu m t, hôm sau m i mò v , râu ria m c dài trông hoá

khác. Anh B n v a g p tôi li n ra l nh:

- Hai đ a ph i đi ngay Phú Đa. B o con Ba n i nh t chi u mai ph i có ngay đây.

- Chi nôn v y anh?

- L nh kh n c p! V đ h p, đ đi chi n đ u! L i vi c này n a. Cha mày nh n v b o m mày ph i t n cư mau lên B n D u. Phú Đa không xong đâu. Gi c s tràn đ n đây, đây chúng nã

T ng sáng (Quê n i 2)

38

đ i bác lên t i Phú Đa như chơi. Cha mày nói ph i. B n D u có nhi u dâu, có ngh t m, có dì

Hương Chi c a mày trên đó. Nên d i mau lên đó.

Chú Năm Mùi ngoài bư c vào:

- Lên đó là ph i. Tôi bi t v ch ng Hương Chi. Lòng h như bi n. Ta nuôi t m, Hương Chi cũng nuôi t m. Ti n l m.

Anh B n Linh ra dáng nghĩ ng i:

- Chà! Ph i tin cho m mày và m y bà trên đó bi t. Ph i đi xa m t ch ng n a, B n D u yên như bàn th ch. Nay mai tôi ph i đi Phú Đa cái đã.

Chú Năm Mùi v s ng s t:

- Nay mai chi n a! Gi c đ n bên lưng, ch n ch đâu đư c anh B n! Ph i tính g p ch ! Như

th này m i k p: Th ng Cù Lao và th ng C c ph i đi ngay lên Phú Đa. M t là đ cho ch Ba nó

bi t ph i v g p đ h p. Hai là nói cho m th ng C c bi t ý ki n c a cha nó, là ph i t n cư mau lên B n D u. Sau đó hai đ a Phú Đa c đi th ng lên B n D u, ph i tin trư c cho dì Năm Chi nó

bi t đ k p lo li u. Gi đư c ch trư c v n hơn!

Chú Năm Mùi nhìn sang tôi, s vào râu mép:

- Chi ch đi B n D u, th ng C c và th ng Cù Lao coi như đi chơi! L n trư c đi Phú Đa khó

khăn bi t m y, chúng làm t t như tr i!

Chú Năm Mùi đã khen chúng tôi đ n v y, làm sao có th không đi B n D u!

Anh B n Linh cho chú Năm nói r t ph i.

Chú Năm nhìn ra ngoài tr i:

- Hai chú ph i đi ngay.

Tôi ng n ng i:

- Tr i x r i chú!

- Đi đêm đư c r i, s chi tr i x ! L n này có b t m t C c cũng lên đư c Phú Đa. Đi ngay cho k p!

Tôi và th ng Cù Lao ăn xong vài mi ng, th ng Cù Lao xách nón ra đò, tôi xách nón ch y theo. Tôi và th ng Cù Lao đi ho t c. Đ n Phú Đa vào lúc đ đèn, chúng tôi p vào nhà như m t cơn l c, n súng ngay:

- G p l m! G p l m! Gi c đã đ n bên lưng, đ n Tuý Loan r i! N i chi u mai ch Ba ph i có

m t Hoà Phư c đ đi… chi n đ u. L nh kh n c p, không đư c tr . Tin gi c đ n Tuý Loan đã đánh đ ng c nhà. Gi c còn Phư c Tư ng, có nghĩa là gi c còn đâu trên núi, r t xa. Nay gi c đánh đ n Tuý Loan, ai cũng tư ng gi c đã bên nách. Vì Tuý Loan có ch , có đò, Tuý Loan nghe r t quen thu c. Trong lúc c nhà h i đi h i l i có th t đ ch đã đ n Tuý Loan không thì tôi th thêm m t qu l u đ n, s c n không kém, là cha tôi có nh n v b o t t c ph i t n cư ngay lên B n D u. Vì đ ch s nã đ i bác lên Phú Đa. Đã là đ i bác thì t t c đ u tan hoang. Ch có B n D u m i yên n. Như v y cha tôi, anh B n Linh, chú Năm Mùi m i yên tâm đư c! Ph i lên ngay nhà dì Năm Chi. Dì dư ng lòng r ng như bi n. Ch Ba sáng s m ph i xu ng Hoà Phư c. Còn tôi và th ng Cù Lao ph i lên ngay B n D u, “đi s ” lên ch dì Năm Chi đi u đình ch .

Nh ng tin c a tôi làm m i ngư i b t d y. Ai cũng mu n h i thêm vi c này vi c n . C nhà xôn xao tư ng gi c đã kéo vào Phú Đa v y.

*

* *

T ng sáng (Quê n i 2)

39

Tôi và th ng Cù Lao quá giang thuy n ch m m lên ngu n đ đi B n D u. Thuy n bò d c sông đư c m t lúc l i ph i c m sào ngh x hơi l y s c vư t thác. Con sông Thu B n đo n trên này tính n t khác h n. Nó không khoan thai, hi n lành như tôi thư ng th y Hoà Phư c. Nó vung v y, nh y nhót, ch c ch c chơi trò nhào l n. Nh ng con sóng l c lư ng qu t th ng cánh vào vách đá d ng ngư c. Chúng nh y ch m ch m tung b t, gào r ng r i kéo nhau v t ch y. C nh tư ng như m t th gi i nào l . Sông Thu B n t xung h u đ t ra kh i Phư ng R ch m i th phào, x hơi, bư c nh ng bư c khoan thai, lư n gi a nh ng ngàn dâu xanh xu ng Hoà Phư c, dang đôi tay ôm vào lòng vùng Gò N i. Tôi và th ng Cù Lao xu ng B n D u, v c nư c sông u ng tho thích. Nư c ng t như nư c mía. B n D u gi a núi nhưng bãi dâu khá r ng. Tôi h i thăm vào nhà dì Năm Chi. Đư ng vào xóm là m t l i mòn, c ng p đ n g i. Nhà dì gi ng như m t t chim làm gi a cây c i um tùm. M t hàng rào vây quanh, m c toàn các th cây có gai nh n. M t con đư ng nh quanh queo trong vư n d n đ n m t sân đ t. Nhà trên, nhà dư i toàn b ng tranh. Vách nhà ghép b ng tre t m. Chum v i, n i niêu, cày b a, quang gánh n m lăn lóc dư i g c mít, g c chu i, g c i l n x n. M t con chó v n m t lim dim n m gác mõm lên lư i cu c, b t d y n i s a. M t bà tr c b n mươi tu i, kho m nh, h ng hào, tay c m chi c đũa b p ch y ra. Tôi đoán đó là

dì Năm Chi. Hai đ a bé tí xíu t trong nhà v t theo níu chân m , nhìn th ng Cù Lao v l m lét. Ngư i đàn bà huơ chi c đũa bêp xua chó. Tôi bư c đ n vòng tay thưa:

- Thưa dì, chúng tôi Hoà Phư c lên.

- Ch các em con ai?

- Tôi là con c a Tư Trang. Th ng này là con ông Hai Quân, bà con v i tôi v phía n i. Hai ti ng Tư Trang như có mãnh l c làm dì s ng s m t lúc. Dì ú r i kêu lên:

- Tr i ơi! Con ch Tư Trang đây h ? Ch cháu lên đây bao gi ?

- D , m i lên!

Dì bư c lên ng i th p xu ng đ t, kéo tôi l i g n. Dì nhìn sát vào m t, l i đ y tôi ra đ nhìn cho rõ hơn, l i kéo tôi sát g n l i. Sau ba l n đ y ra kéo vào như v y, dì m m cư i:

- Con c a Tư Trang gi ng m như t c!

Dì buông tôi ra, g i to:

- Chúng bay ơi! Vào h t đây tao b o!

T quanh nhà m t lũ tr ùa vào. Có đ n sáu đ a. Đ a nào m t mày cũng nhem nhu c, mũi dãi thò lò. Th y tôi, chúng d ng l i. Dì gi i thi u:

- Anh c a chúng mày đó!

Chúng đ ng thành m t hàng, m t tròn vo nhìn tôi t đ u đ n chân. H t nhìn tôi l i nhìn th ng Cù Lao. Ch t m t đ a v t ch y, v a ch y v a nh i l i dì: Anh, anh c a chúng mày đó! Nh i xong, n i cư i toe toét. T t c b t chư c n i cư i. Tôi đi ngay vào v n đ . Tôi thưa v i dì vi c m cùng ch B n và thím Năm Mùi mu n t n cư lên trên này. S vui sư ng c a dì tràn ra kh p m t, kh p mũi. Dì h h , nói r i rít:

- Ph i r i! Đúng r i! Tránh gi c ph i lên đây. Lên đây cho có ch có em. Ph i r i! Nói v i m là dì b o ph i lên ngay. Dì như ng h t ch cho m . Nhà trên đó! Nhà dư i đó! m y cho h t. Đám c n có. Đám sâu cũng có. Trâu heo cũng có. Trên này làm ăn d l m!

Ch t s c nh đ n m , dì v i vàng:

- À, ch còn m ra sao?

Dì trách núi non hi m tr , đã lâu không g p đư c m . Dì h i t t c , t vi c l n đ n vi c nh . M đang làm gì, có già đi không? Năm nay, làm ăn ra sao? Mía đư c m y m u, m y sào? Có

đư c m y trâu, m y l n, m y n i đ ng mâm thau? M có b nh đau b ng, nay ra sao? U ng thu c

T ng sáng (Quê n i 2)

40

gì? C t thu c nơi đâu? Có y u l m không? Đi đâu đã ch ng g y chưa? H t như m t cơn mưa tháng mư i Hoà Phư c, h đã mưa thì mưa th t s , mưa su t bu i… Ch Ba đã d n tôi, n u ai h i gì ph i tr l i cho rõ, không đư c nói không bi t. Tôi ph i nh , ph i tìm, ph i nói nh ng ch đ i đ như: có th , tu ng như, nghe đâu… đ tr l i cho k p. Trong lúc đó dư ng Hương Chi ngoài đ ng v .

Tôi và th ng Cù Lao đ ng lên vòng tay chào. Dư ng ch thoáng g t đ u. V l nh lùng, dư ng đi th ng xu ng nhà b p, rút thu c lá khô trên giàn, đem hơ lên ông táo r i v n hút. Rút kinh nghi m l n trư c lên Phú Đa, th ng Cù Lao nh c tôi nh thưa v i ch nhà. Tôi l y h t can đ m thưa v i dư ng vi c ba gia đình mu n xin t n cư. Dì chen nói trư c. Dư ng nghe xong “ ” m t ti ng, làm như đó là vi c t t nhiên, vi c dư ng đã bi t trư c. Dư ng hút thu c xong, bư c ra sân v chi c cu c vác lên vai, yên l ng đi ra ngõ. Dì ch y vào b p, th i tro bay mù m t, ho l c kh c. Dì nhóm b p, th i l a, v a h i chuy n v a n u cơm. Dư ng l i v . Dư ng vác v m t vác s n, c to v n v o, cây lá còn nguyên. Dư ng v t s n xu ng sân:

- N u cho chúng ăn m t b a!

Dì nhìn chúng tôi:

- Dư ng nh s n v đãi đó.

Tôi và th ng Cù Lao chưa bao gi ăn s n đư c nhi u và ngon như hôm đó. Tôi l i nhà dì đ n chi u hôm sau đ nghe dì h i và đ tr l i nh ng câu h i c a dì. Thuy n v xuôi không ghé B n D u. Dư ng Hương Chi thân hành đưa tôi lên b n Trung Phư c. Dư ng tìm thuy n trên đó, xin cho tôi xuôi Phú Đa. M tôi, ch B n và gia đình thím Năm chu n b đi m t khúc n a lên B n D u. H g i l i m t s đ đ c Phú Đa. L i ph i x p, ph i gói, ph i c t, ph i gánh ra b n sông. Thuy n đi B n D u nh sào. chúng tôi quay v Hoà Phư c.

*

* *

Tôi và th ng Cù Lao ph i g p ngay ông B y Hoá đ giúp ông làm m t công tác đ c bi t c a đ i giao. Chú Năm Mùi nói đây là m t công vi c ít ai làm đư c, và ch có tôi và th ng Cù Lao đư c bi t mà thôi.

- Vi c chi h chú?

- Đó, l i h i! Tao đã d n ph i h t s c gi m m. Gi c đ n, chúng l y đ u b n bay đó! Vi c mày mày bi t, Vi c t nào t y bi t. Vi c toàn đ i ch đ i trư ng và mình tao bi t. Nh v y thôi. Tôi và th ng Cù Lao đ n g p ông B y Hoá. Ông B y Hoá đã c o b râu dài, nay ông B y l i đ râu. Ông B y đang loay hoay mài m c tàu, pha đ các lo i ph m tím, xanh, đ , vàng. Lo i nào cũng đ y bát.

- Đ n v đó h ? Chúng bay tay h c trò, m m m i, v đư c đó!

Ông B y v a nói v a tháo m t cu n gi y to, đem căng r ng trên ván:

- Tao ph i phác ra vài nét cái đã.

- V chi ông B y?

- R i s bi t.

Ông B y ng i ch m h m c m bút v ngu ch ngo c m t lúc. Ông v a v v a nghĩ ng i. Th nh tho ng, ông đ ng lên nhìn nhìn, l i ng i xu ng v thêm vài nét. V b ng bút chì xong, ông B y l y m c tàu k l i.

Th ng Cù Lao kêu to:

T ng sáng (Quê n i 2)

41

- Ông B y v ta đánh gi c!

Ông B y k m t vành tròn. Trong vành ông B y v thêm ba cái l , hai cái to b ng nhau, m t cái phía dư i th t to, méo x ch. Ông thêm vài nét. Tôi phân bi t đư c đó là c p m t và cái m m. Ông B y k l mũi, v tóc d ng ngư c, v thêm hai tay hai chân co qu p. Ông B y đ ng lên, nheo m t ng m nghía. Ông v thêm m t ngư i th hai. Ngư i này có mõm dài, có đôi tai cao quá đ u, l mi ng l mũi quá c , r t kì d . Ông B y Hoá v thêm nh ng tay chân đ y lông lá. Ngư i này đè lên ngư i kia. B t giác tôi reo lên:

- Tranh Th p đi n Diêm Vương!

Rõ ràng ông B y đang v m t qu s c a Diêm Vương c t lư i m t ngư i ph m t i nói láo. Tôi reo quá to làm ông B y gi t thót như v a th y qu Diêm Vương xu t hi n.

- V chi th đó ông B y? Ông đ t tranh Th p đi n, thôi làm th y chùa r i mà!

- ! Tao đã đ đơn t ch c lên Ph t t , đi chơi cho sư ng! Nay Ph t b t làm l i. Tao ph i đ t l i bàn th , th chư v Th p đi n Diêm Vương!

- Đó là mê tín. Ông b o ph i b mê tín. Vì…

- Hi u r i! Hi u h t r i! C v đi cái đã! Th ng Cù Lao bôi xanh c p m t này cho tao, th ng C c ph t đ cái lư i này cho tao. Lư i b c t nh t đ nh máu ph i trào ra! Bôi đ nhi u vào!

Tôi và th ng Cù Lao ng i xu ng ch m m c bôi đ , bôi xanh, k m t, k mũi, thêm râu, thêm lông, c làm cho qu s càng d t n, cho k b t i càng qu n qu i đau đ n. H t c nh ngư i b rút lư i đ n c nh ngư i b cưa làm đôi, b moi gan, b dìm vào v c d u sôi, b nung trên l a đ . Ph i m t hai ngày m i hoàn thành b tranh Th p đi n. Khi treo lên, nhi u ch còn ngu ch ngo c mù

m . Nhưng chính s v ng v l i t o ra đư c s ghê r n. Ông B y cư i t hào:

- Diêm vương đ a ng c mình cũng làm ra c !

*

* *

T thi u niên công tác g m sáu đ a. T chia thành hai nhóm. Tôi và th ng Cù Lao nhóm I, thu c xóm trên. T ho t đ ng du i s đi u khi n c a chú Năm Mùi. Công tác c a t là g p đâu đánh đó. Theo chú Năm Mùi, nó có nghĩa g p gi c đâu là đánh ngay t i đó, đánh xáp lá cà, đánh b t c lúc nào, b t kì đâu. Theo anh B n Linh g p đâu đánh đó có nghĩa là g p gì làm n y, không c n ph i h i, làm m t thì gi . Hai cách gi i nghĩa đó nghe đ u hay c . Nay vi c g p đâu đánh đó là th ng Cù Lao ph i n u ngay m t n i nư c chè. Sau đó, tôi ph i đ ng gác ngoài ch cây mít đ u đư ng cái. H th y ngư i l m t vào xóm tôi ph i gi đò g i th t to: Cù Lao ơi!

Th ng Cù Lao cũng g p đâu đánh đó b ng cách ng i gác như tôi. Nhưng nó ng i gác đ u đư ng bên kia. Đúng là có cu c h p bí m t! Hôm qua anh B n đi h p huy n. Nay anh h p thôn. Có

th y Lê H o, c đ i t v đ n h p đông đ . Tôi ng i ch đ u con đư ng ki t, mong g p m t ngư i l m t đ có th g i to: Cù Lao ơi! Nhưng ch ng th y ma nào c . H p xong, anh B n Linh đi th ng ra b n đò sang bên kia sông. Ch Ba và th ng Cù Lao ăn xong cũng theo anh B n Linh sang đâu bên đó. Tôi h i ch Ba đi đâu, ch nói lơ l ng:

- Ch đi làm vi c. Vi c xong ch v !

Chú Năm Mùi không sang bên kia sông. Chú đi th ng vào chùa v i ba chú t v . H vào trong chùa r t lâu, lúc tr ra tôi th y ngư i nào cũng l m đ y đ t, m t mũi đ u nh nhem. Tôi đoán h vào chùa đ luy n các th võ. Các th võ trói đ ch l n này ph i r t kh ng khi p. Tôi r t mu n xin theo vào chùa, nhưng chú Năm không cho phép, vì tôi còn ph i gi nhà. Nh anh B n Linh đ t ng t t bên kia sông tr v , tôi ph i có m t đ nh n nh ng nhi m v c p t c. Tôi ng i m t mình đ i anh B n. Chi u xu ng trong nhà ngoài ngõ đ u v ng tanh. Khi chưa t n cư, kh p xóm luôn luôn vang lên ti ng nói, ti ng cư i, ti ng gà gáy heo kêu, ti ng gàu khua,

T ng sáng (Quê n i 2)

42

nh ng ti ng quen thu c t lúc bé thơm nay t t c im l ng! S qu nh hiu hoá rùng r n. Tôi không dám ng i m t mình. Tôi v t đ ng lên, chui rào ch y sang bà Hi n. Tôi bư c r t kh dòm vào bên trong nhà bà. Ch ng th y bà Hi n đâu c . Ch t có ti ng kh t mũi r i bóng m t ngư i t dư i đ t ngoi lên. Thì ra là anh B y Hoành. Anh t trong h m chui ra. Cái h m đó ngay dư i b p c a nhà bà Hi n. Anh B y tr n trùng tr c, tay c m chi c x ng ng n cán, kh t kh t n ào. Anh v t x ng xu ng đ t, ph i đ u, ph i tai lia l a l m b m:

- Còn ph i cái n p cho t t, đ y cho th t kín. Ph i đ ngày mai…

Anh B y không th y tôi. Nói xong anh đi th ng v phía gi ng nư c. Tôi g p bà Hi n, bà ng i phía trư c nhà. Bà h i tôi vào nhà bà b ng ng nào. Tôi nói tôi chui rào và v a th y anh B y Hoành đào h m bí m t trong nhà bà. Bà t v không b ng lòng b o tôi không nên chui ng sau như v y. Bà b o tôi ph i quay v . Nhưng qu th t hôm đó tôi ch mu n ng i l i, n m queo, ng trư c sân nhà bà cũng đư c.

Loáng thoáng có ti ng th ng Cù Lao đ ng nhà anh B n Linh. Tôi v t ch y sang, suýt n a tôi ôm choàng l y nó.

- nhà m t mình chán l m Cù Lao ơi!

Tôi đang c n có th ng Cù Lao đ trút h t nh ng vi c bí m t tôi v a bi t:

- Nè Cù Lao, tao b t g p anh B y Hoành đào h m bí m t. H m ngay dư i ba ông táo c a nhà

bà Hi n. Trên n p h m đ t ba ông táo, như v y có tr i bi t, ph i không Cù Lao? Nè Cù Lao, đ i t v vào chùa t p các th võ. L n này h v t nhau kh ng khi p quá. Ngư i nào cũng b t đ y đ t…

Th ng Cù Lao c t ngang:

- Không ph i luy n võ đâu! H đi đào h m bí m t trong chùa đó. Th ng Cù Lao nói nghe có lí. Vì tôi th y chú Năm khi v nhà cũng có mang theo chi c x ng. Th ng Cù Lao nói khe kh :

- Hi n nay làng mình ch nào cũng có h m bí m t. H m bí m t có nhi u ngóc ngách ăn thông ra đ n b tre. Các anh b đ i bên kia sông cũng lo đào h m, nhi u l m! Gi c mu n l y sông Thu B n làm phòng tuy n b o v cho Đà N ng. Ta nép bên kia sông c cho nh ng mũi nh n th c qua. Cu i cùng ta s đánh d c l y l i Đà N ng…

Tôi h i:

- Ai nói v y?

- Anh B n nói v y!

Ch t th ng Cù Lao nín l ng, nhíu mày. Nó thu tay đánh cái c c vào trán. H i ra m i bi t nó

v a cho ra nh ng bí m t! Anh B n Linh đã d n đi d n l i b o nó ph i gi bí m t, nhưng nó c quên!

Tôi nói:

- Chi đâu mà s ! Anh B n không bi t đâu!

- Anh B n không bi t nhưng ph i ch a, không khéo có ngày m t m ng!

Tôi v a nh l i nh ng cách thư ng dùng đ ch a nh ng vi c… b y b . Thư ng là ph i th , l m lúc ph i th r t đ c, th ph i b h c máu trào cơm. Ông B y Hoá còn b t ph i th s b qu s móc m t moi gan n u còn ph m t i hái i. Nhưng tôi v i th ng Cù Lao th y ch nên cam đoan. Tôi và th ng Cù Lao cùng cam đoan không đ l bí m t n a.

T ng sáng (Quê n i 2)

43

8

Anh B n Linh nói chuy n v i chú Năm Mùi v tình hình chi n s . B n Pháp Đà N ng mu n t c chi n t c th ng, nhưng làm không n i, vì du kích ta ho t đ ng m nh l m. B n tháng đã qua, chúng ch ra đ n Tuý Loan. Ta đánh r t d Gò Cà, ch n đ ng chúng l i. Dù chúng có đ n Ái Nghĩa, Hoà Phư c nh n nha còn đư c. Trong giai đo n v a qua, m i ngư i ph i “quýnh tr ng chi n”. trên b o gì thì đã “chúi mũi chúi lái” làm h t c r i. Ch ng còn gì ph i lo l ng n a!

Chú Năm Mùi rung đùi:

- C t m v y đã. K ta làm là k lâu dài, ăn làm còn lâu. R i đây, ta c t a d n! Ch này vài đ a, ch kia vài đ a! Ít cũng hoá nhi u, ai cũng làm đư c. Bi n hoá vô cùng! Th t là Kh ng Minh chi k !

Chú Năm Mùi nói xong nhìn ra ngoài th phào. Tr i Hoà Phư c trong xanh. Lơ thơ vài chòm mây tr ng đ ng im, như không bao gi thay hình đ i d ng. M t cánh bu m tr ng sau bãi dâu l p lánh…

Trên cây sung, b n cà cu ng đang trò chuy n. Ch t có ti ng ông Ki m Lài g i g p bên kia rào. Anh B n Linh đ ng lên h i:

- Chi v y, ông Ki m?

Ti ng ông Ki m Lài ho ng h t:

- Gi c đ n đàng cái r i!

- Đàng cái nào?

- Đàng cái Ái Nghĩa!

- Thi t không?

- Thi t mà!

Ông Ki m Lài nói chưa d t l i, ti ng ình oàng n i lên vang d i. Ti ng nghe g n l m! Ch c ch c vang lên ti ng t ch, t ch! Anh B n Linh rút cây ki m gi t trên phên, g i chú Năm Mùi bư c nhanh xu ng xóm dư i. Ti ng tr ng báo đ ng phía Giao Thu n i lên. Anh B y Hoành, ông B y Hoá, đ i t v vác mã t u ch y băng qua đ ng v phía chòm đa Lý. Tôi và th ng Cù Lao v t đ

đ c xu ng h m, mang n i niêu, g o mu i theo ch Ba ra v n. Bà con trong làng g ng gánh đ v phía sông. Dư ng Hương Thư đã b trí đò ch s n. Tôi ng i trên đò quay nhìn l i. Hoà Phư c v n im lìm trong tre mít. T n nơi xa, m t vài c t khói đ ng l ng im. Tôi và th ng Cù Lao theo ch Ba qua đò. Tôi yên trí ch Ba đi th ng lên ch m đang t n cư. Nhưng ch Ba r vào m t con đư ng ki t, im l ng đi mãi. Ch đi theo m t con đư ng nh ngo n ngoèo đ n m t xóm h o lánh, tên là xóm Cây Th . đó m t ch tr c tu i ch Ba, nhai tr u nhóp nhép đang ch s n. Ch đó đưa ch Ba đi quanh xóm, ch ch c a anh Huynh nào đó s đ n đóng và ch dành cho anh B n Linh và đ i t v qua .

B t giác, tôi nói:

- Anh B n b o ph i t n cư lên B n D u, ch B n trên đó.

Ch Ba quay l i nhìn tôi. Cách nhìn c a ch Ba làm tôi ch t hi u là tôi ph i l ng im, không nói như v y vì không đúng lúc. Ch Ba leo lên m t ng n đ i, trên đ i có m t ngôi mi u g i là Mi u Đôi, Trong mi u ch có toàn giư ng, có đ n sáu chi c giư ng nh , tr i chi u m i. Bên tư ng còn có hai chi c đòn khiêng và hai chi c võng. Ch Ba nói v i ch đang nhai tr u:

T ng sáng (Quê n i 2)

44

- Vi c chúng mình th là xong! Còn vi c tiêm kim và băng bó, đó là vi c c a các anh huy n. đây khi nh c đ u s mũi đã có ngư i tiêm kim. Khi m đau có giư ng n m. M i vi c ti p đón đ ng bào t n cư đây th t s n sàng và chu t t.

*

* *

Th y Lê H o v a t n cư qua sông g n xóm Cây Th . Th y cho bi t rõ là gi c m i đ n Ái Nghĩa. Ái Nghĩa, chúng canh súng c i nã kh p quanh vùng. Th y b o anh B n Linh bên đó

nh n ch Ba ph i tìm mua mư i ve d u Nh Thiên tr c m. C cho tôi và th ng Cù Lao mang v Hoà Phư c, đem giao cho bà Hi n. Gi c chưa đ n, c n đưa sang ngay. Ch Ba mua bông, b vào hai cái b c. Ăn sáng xong, tôi và th ng Cù Lao đi Hoà Phư c. Ra đ n b n v a g p đò. Như v y là

đi m may. Tôi bư c lên đò ng i ngay trư c mũi. Gió s m mát r i. Sông Thu B n to m t màu xanh đ n cu i tr i. Th ng Cù Lao cúi xu ng sông khu y nư c:

- Lúc v t m m t cái cho nó mát!

Ch t m t ti ng đoàng như sét đánh. Th ng Cù Lao b t d y. Nhi u ti ng n d d i. Nh ng tràng súng máy nghe g n l m. Tôi ho ng h t, nh y phóc lên b . Th ng Cù Lao kéo ch y nép vào m t b i cói ng i dòm ra. Bên kia sông, m t c t khói b c lên, l i m t cu n khác… Th ng Cù Lao gi t thót:

- L a! Nhà cháy r i! L a! L a!

Tôi tr m t nhìn. Xóm trên và xóm gi a c a Hoà Phư c có nhi u c t khói ùn lên. M t ch c sau, nh ng tràng liên thanh thưa d n. Có ti ng súng b n t ng phát m t. Th ng Cù Lao thì th m:

- Súng trư ng c a ta đó!

Đ n trưa, ti ng súng bên kia sông v n chưa im h n. Kh p sông không có m t bóng thuy n. Đò

đã trôi đi đâu, ông lái đò cũng bi n m t. Tôi và th ng Cù Lao ph i quay v xóm Cây Th . M t s bà con Hoà Phư c cũng t n cư qua xóm Cây Th . H qua sông, đi vài cây s r i d ng l i. Ch Ba b o tôi và th ng Cù Lao đi quanh m t vòng xem ai t n cư qua xóm Cây Th . Chúng tôi đi m t vòng vào ch . Khi g p bà con Hoà Phư c h h i:

- Nhà mày b cháy không C c?

- D , cháy r i!

- Nhà tao, chúng đ t r i!

Tôi và th ng Cù Lao b t chư c chú Năm Mùi:

- M t c a nhưng ngư i còn là quý l m! Sau này đ c l p d ng l i cái khác t t hơn!

Trâu bò đ ng đ nh ngoài đàng đ y v suy nghĩ. L n thu hình n m trong gi bi t thân ph n c a mình, ch t t khe kh . B n chăn trâu đi t n cư g p th ng Cù Lao reo m như lâu l m m i g p l i!

Đ a nào cũng cho nhau bi t nh ng tin t c làng, chuy n gi c đ t nhà, chuy n chúng gi t trâu. Tôi g p ông B n R v a t n cư sang.

Tôi h i ngay:

- Nhà ông b đ t chưa?

- Mô Ph t! Chúng chưa đ t! Xóm mày cháy tr i!

Ông nhăn m t:

T ng sáng (Quê n i 2)

45

- Tây đông l m. Chúng b n lo n x lo n x . Chúng đ t nhà mày r i, đ t nhà anh B n Linh r i!

May có ông B y! Ông không s súng. Ông xông vào ch a cháy. Ông nh y lên mái nhà, t c tranh, ông ch t chu i ném lên. Ng n l a không b t đư c, vài nhà chưa cháy. Ông B n x n qu n chìa chân:

- Tao li u m ng ch y theo ông B y. Tao đ p vào l a ph ng chân đây này!

Ông B n h n h n:

- Ta tung l u đ n. Chúng nhào lăn! Ch t nhi u l m! Chúng vào nhà bà B y Đá cư p ti n bà

r i!

- Ti n c a bà chôn dư i đ t mà!

- Có đ a ch đi m, chúng bi t h t! Bà xông đ n gi t ti n l i. Chúng b n, đoàng! Mô ph t! Bà

không ch t! Tao khen ông Tư Đàm. Ông Tư Đàm áo dài khăn đen, cúi chào các “quan l n”. Ông khai v i gi c ông có mư i m u dâu, có năm đôi trâu, C ng s n cư p h t. Nay có các quan v , thù

này ông ph i tr . Nhưng ông còn s , vì C ng s n đông quá. Lính C ng s n có đ n năm trăm th ng có đ súng ng. Chúng đào h m kh p các b b i, hi n nay đang núp dư i đó. H ông nói sai thì

ông xin đưa đ u cho quan l n ch t. B n gi c nghe v y nháy nhau rút lui, Tao khen ông Tư Đàm, ông Tư Đàm gi i quá! Nói láo làm gi c s rút lui!

*

* *

Đ ng bào nhi u xã bên kia sông t n cư sang bên này sông. Có ngư i tôi bi t. Nh ng ngư i này n i danh kh p t ng. Trư c đây, h đi ng a ho c đi cáng qua làng. H là nh ng nhà giàu ho c có ch c tư c. Ngư i b c thu c gi i, đánh quy n gi i, h c gi i, nói láo gi i cũng đư c nhi u ngư i bi t. Trư c đây, khi h đ n Hoà Phư c, tr con bi t đư c, kéo nhau đi xem. Đ ng bào bên này kháo nhau b o dân bên kia sông có nhi u ti n. Bên kia sông là đ t dâu t m, bán bó tơ đư c bó

b c. H đi t n cư mang theo bó b c to tư ng. Cũng đ ng bào bên này sông kháo nhau b o dân bên kia sông nghèo xơ nghèo xác, cũng vì ngh t m. H thua t m là bán v đ con, đi t n cư không mang theo đư c lon g o!

Có tin đ n là ta v a b t đư c Vi t gian, m t mày trông quá d t n. Nó trà tr n v i dân t n cư

đ đi u tra tình hình. Nó vào ch . Ta cho ngư i theo dõi. Qu nhiên nó là gián đi p, nó ra hi u cho máy bay đ n b n. Tôi và th ng Cù Lao len l i trong các xóm ch ch t th y hi n ra m t con sông. Thì ra cũng là sông Thu B n. Con sông đ ng xa, v ch m t nét th ng t p. Hoà Phư c bên kia sông kéo thành m t v t xanh th m trông l l , như nơi nào khác. Thư ng l vào lúc s m t i đ ch Đà N ng n m t lo t súng. Đ ch Giao Thu cũng n m t lo t súng. Nh ng chùm pháo sáng t đ n Giao Thu bay lên, to nh ng ánh sáng xanh lè r i ph t t t. t n cu i tr i, m t đám cháy loá

lên vàng r c. Nhi u đám cháy n i lên ch khác, ng n l a c sáng đi sáng l i vài l n m i ch u t t. Có đám cháy g n hơn, làm ng sáng c m t vùng. Tôi nghe như có ti ng thét bay lên cùng ng n l a.

*

* *

Theo ch Ba th ng Cù Lao đư c c p trên nh n xét t t. Nó thu c thành ph n c nông. Cha nó

t ng b lí trư ng đánh ph i b làng ra ngàoi bi n Đông, đã nung n u ý chí cách m ng. Nó bơi gi i, l n gi i, có c p m t tinh, có l tai thính, t t c ngõ ngách làng nó đ u bi t h t. V tôi, c p trên nh n xét tôi đang còn láu táu, thô l , v ng v . Nhưng qua vi c làm v a r i th y có ti n b . Trong vi c đi l y c i, vi c lên xu ng Phú Đa tôi có nh đư ng, và khi t p bơi tôi không b u ng nư c.

Đã đư c th thách như v y, tôi và th ng Cù Lao s đư c gi vi c ti p t cho đ i t v , lúc ti n tuy n, lúc h u phương.

T ng sáng (Quê n i 2)

46

Tôi hơi s t ru t:

- Làm ti p t là làm chi ch Ba?

- Bên Hoà Phư c đang c n bông. Mày và th ng Cù Lao đưa bông ti p t . Mày và th ng Cù Lao ph i v Hoà Phư c. Ph i mang mu i qua, mu i d tr bên đó b tan ra nư c. Đ i tr i t i hãy đi. Ban đêm, gi c chui h t vào đ ng, ta t do qua l i.

Vâng theo l i ch Ba, tôi và th ng Cù Lao ph i đi ti p t . Ra đ n b n đò tr i v a s m t i. Tr i không m t đ m sao. Con đò lư t khe kh như đang phân vân ph i di vào m t nơi đông đ c bóng t i. M t cơn gió th i m nh, lác đác mưa rơi. Tôi bư c xu ng đò, hai tay ôm ch t gói bông, c m đ u đi v phía trư c. Bóng t i và mưa đêm nút kín đ t tr i. Tôi lò dò bư c t ng bư c m t, th ng Cù Lao bư c sát theo sau. Bư c đư c m t quãng, tôi b va vào m t cành cây. Tôi s so ng bi t đó

là m t hàng cây bã đ u. Tôi tránh sang ph i, đi vòng quanh. Đi đư c m t ch c l i b gai cào. Tôi s so ng. Đó là nh ng lùm d a d i. Tôi kéo th ng Cù Lao tránh sang trái. H t tránh sang trái l i qu o sang ph i. T t c nh ng gai góc, b b i, hang h c như d ng lên đ th chư ng ng i v t. Bãi dâu trong đêm mưa r t khác v i bãi dâu bát ngát khi tôi ng i trên lưng trâu Bĩnh gi a làn gió

chi u mát r i. Tôi và th ng Cù Lao đã đi đư c m t lúc lâu. Nhưung cũng chưa phân bi t đư c đâu là dâu, đâu là sông, đâu là làng n a. Tôi d ng l i:

- Ch mô đây, Cù Lao?

- Ch ng bi t! L c hư ng r i!

Th ng Cù Lao kh t m nh:

- Đi h t bãi dâu ph i g p tri n đ t. Ph i lên d c. Lên kh i d c là vào làng. Sao ch ng th y chi h t? Ph i tìm ch tri n đ t. Đâm ngang bên ph i th coi.

Th ng Cù Lao d t tôi đâm ngang bên ph i. Đi m t ch c, chúng tôi va vào m t vách đ t. Tôi reo lên:

- Tri n đ t đây r i!

Tôi theo th ng Cù Lao leo lên tri n. Nhưung cũng không nom đư c tri n đ t này n m đúng nơi nào. Chúng tôi lò dò đi v phía trư c, lúc băng qua ru ng, lúc gi m lên bùn, bi t đang đi trên m t cánh đ ng. Tôi v p vào m t mô đ t. Gói bông văng tung. Tôi mò quanh đ t. Ch ng th y bông đâu c . Th ng Cù Lao nh ch Ba có cho nó m y que diêm, nó đang gi trong túi áo:

- Chà may quá! L i có gi y đây n a.

M t ti ng “xo t”. Que diêm b t l a. Tia l a m y u, do d . Tôi nín th . Đ m l a bé thơ l n d n. Th ng Cù Lao rút gi y đ t cho l a b t, nhưng ng n l a c d ng dưng, leo l t r i t t bi n. Tôi h i:

- Còn n a ch ?

Có ti ng xé gi y r i m t ti ng “so t” r t kh . Que diêm b t sáng. Tia l a b t cháy đ y hy v ng. Th ng Cù Lao đưa gi y cho l a li m. L a li m sang gi y, l n d n. Ánh sáng to ra. Tôi c tìm xung quanh bông rơi ch nào. Ch t m t cơn gió n i lên. Ánh sáng ph t t t. T t c tr nên kín mít. Th ng Cù Lao b o c đi v phía trư c nh t đ nh s g p xóm làng. Tôi đ ng d y bư c kh p kh nh. Ch t có ti ng quát vang d i:

- Đ ng l i!

- B t! B t! B t l y nó!

Tôi ho ng quá n i la làng.

Ti ng quát to hơn:

T ng sáng (Quê n i 2)

47

- Ai?

- Chúng tôi! C c và Cù Lao đây.

- Làm gì đây?

- Đi l c vào đây!

- C ng s n r i! Tóm c l i. Đưa v đ n cho ông l n.

Ngư i tôi nghe l nh toát. Tôi đã đi l c vào hang c a gi c. M t th ng ch p tay tôi kéo tôi đi. Th ng Cù Lao b lôi theo sau. Gi c b t tôi chui qua nh ng nơi t i m t, đ y tôi vào m t căn h m, bên trong ch m t ng n đèn d u le lói. Gi c b t chúng tôi ph i ng i im. Bên ngoài có ti ng chân ch y. Có ti ng h i:

- Th ng C c, th ng Cù Lao ph i không?

N u không ph i là ma qu thì đó là gi ng nói c a chú Năm Mùi. Gi ng nói đó tôi nghe quen t nh ! Tôi b t d y:

- Chú Năm! Chú Năm!

Chú Năm ch y đ n s đ u s c chúng tôi, h i đ u đuôi m i vi c. Chú bư c ra ngoài l y áo qu n khô, b t chúng tôi thay ngay. Tôi h i chú Năm đây là đâu, chú đang làm gì? Chú Năm b o chú đang trên đám đ t c a m t làng. Làng đó trong m t t nh. T nh đó c a m t nư c, Vi t Nam. Chú đây đ “đ n n nư c”. Nh ng ngu i v a b t tôi và th ng Cù Lao là ngư i c a ta c . Tôi và th ng Cù Lao c ng yên. Ngày mai ph i d y th t s m đ v Hoà Phư c.

*

* *

Tôi và th ng Cù Lao đư c chú Năm Mùi g i d y đ v Hoà Phư c. Tr i chưa sáng. Chúng tôi theo chú Năm đi v hư ng sao Mai l p lánh. Tôi đoán đêm qua tôi đi l c đ n chòm đa Lý. Chú

Năm d n nh ng vi c c n làm khi v l i xóm Cây Th . Đi đư c m t quãng, chú d ng l i, ch cho chúng tôi c đi th ng v phía trư c. Hoà Phư c ngay trư c m t. Chú Năm quay gót, không bi t chú v phía nào.

Tr i sáng d n. Hoà Phư c hi n ra trư c m t hoang vu như m t nơi nào xa l ! xóm trên, các l i đi b xoá m t. Nhìn lâu m i nh n ra ch nhà tôi . Nhà dư i c a bác Úc dính li n v i nhà ông Ki m Lài. Trư c kia, hai nhà có m t b rào ngăn đôi. Rào gi u đ u b h , nh ng nhà còn l i như

b d i sang ch khác. Nhà trên c a tôi cháy tr i. Nhi u nhà khác cũng b cháy. T t c ng n ngang. Tôi và th ng Cù Lao mò đ n nhà bà Hi n dòm vào bên trong. Bà Hi n qu n kín trong chi u. Tôi g i:

- Bà Hi n ơi!

V n im l ng. Tôi g i to hơn:

- Bà Hi n ơi!

Cũng v n im l ng. Tôi v vào chi u:

- Bà Hi n ơi! Ng đã d ! Th ng C c và th ng Cù Lao đây này.

Chi c chi u b t ra. Bà Hi n ng i d y, nhìn s ng s t.

Tôi ch p tay bà:

- Không ph i gi c đâu!

Bà Hi n gi t thót, ch p hai tay kh n vái:

- Nam mô Ph t! Vong h n hai cháu đ ng v phá bà, t i nghi p!

T ng sáng (Quê n i 2)

48

Th ng Cù Lao nghiêng sát vào tai bà:

- Cù Lao và C c đây mà!

- Mô Ph t! H n ph i cho khôn, h n đ ng có d i. Đ ng v phá bà, t i nghi p!

Tôi cãi l i:

- Có ai ch t đâu!

- Th ng Cù Lao ch t r i! Th ng C c ch t r i! Chú Năm Mùi nói cho bà bi t r i! Bà chiêm bao th y chúng v thăm bà.

Bà Hi n rên r , c gi không đ b t ti ng khóc.

Tôi huơ tay đá chân:

- Hai đ a còn s ng s s đây này!

Th ng Cù Lao x gói qu n áo b ư t, đưa bà Hi n xem:

- N u ch t r i, sao có đư c đ ư t này? Qua sông b m c mưa. Đêm qua có mưa, nh không?

Th ng Cù Lao móc túi rút ve d u Nh Thiên c a ch Ba cho, xoa vào l mũi bà Hi n:

- Ngư i ch t làm sao có đư c d u này!

Bà Hi n chưa hoàn h n:

- Có th t hai đ a đây không? Bà th y khác quá!

Tôi nhìn l i th ng Cù Lao. Qu th t nó khác ho c. Tôi phì cư i. Qu n áo c u chú Năm đưa thay đêm qua quá r ng, làm nó hoá l . Th ng Cù Lao nhìn tôi. Nó cũng b t cư i. Áo tôi m c dài quá đ u g i. Th ng Cù Lao giũ đ ng qu n áo b ư t:

- T i qua hai đ a b ư t, chú Năm b t ph i thay áo thay qu n. Chú d n ph i phơi ngay qu n áo ư t đ m c v . Áo qu n c a chú ph i g i l i đây. Chú s đ n l y. Nghe rõ chưa?

Bà Hi n th y tôi và th ng Cù Lao cư i nói t nhiên đã tươi t nh l i. bà s tay chúng tôi th y m như tay ngư i s ng. Đ t ng t, bà khóc oà.

Bà Hi n k l i chú Năm Mùi cho bi t tôi và th ng Cù Lao b chìm đò. Chúng tôi chìm xu ng sông, sau đó, không th y ngoi lên n a. Ai h i bà c nói v y. C gia đình tôi cũng ch t đư ng ch t sá không còn ai n a. Bà ch ng th y ai v làng c !

Chú Năm Mùi d n tôi và th ng Cù Lao bu i s m không đư c ra kh i nhà. Ph i đ phòng gi c đi lùng. Có gi c đ n, ph i xu ng h m bí m t, có bà Hi n hư ng d n. Đ i chi u x m i ra mót ngô

ngoài bãi dâu, lúc đó gi c không đi lùng n a. Đ n t i, chúng tôi ra ch đò v xóm Cây Th .

*

* *

Xóm Cây Th bên ngoài cũng như t t c các xóm khác. Cũng nh ng cây mít, cây chu i, cây cau. M i bu i sáng s m, con gà tr ng đ ng trư c sân r ng to không kém con gà tr ng c a anh B n Linh lúc trư c. Đ n n a bu i b n gà mái n i t c ta t c tác khoe v i kh p làng chúng đã đ

tr ng. Ngoài xóm ch v y, trong xóm l i khác. Nhà nào cũng đông. Ngư i t n cư v đây không mang tr con, l n gà, n i niêu, chén bát l nh k nh như nh ng nơi khác. Có nhà t p trung đ n sáu b y ngư i, toàn là ngư i l n. H không phơi đ tr ng ra ngoài, không lê la ngoài đư ng. M t s g p nhau, ng i dư i g c mít bàn b c. H rút trong x c quy n s tay, l y bút chì ghi chép. Có

ngư i t n cư đ n m t hôm, ch t l i đi nơi khác. Có ngư i ng su t ngày, đ n t i l i đi đâu. Anh B n Linh, chú Năm Mùi, đ i t v th nh tho ng cũng có m t xóm Cây Th . H v l y mìn, l y l u đ n, v ng m t gi c r i l i đi. Tôi g p ông B y Hoá bư c lên đò. Ông m c áo cà sa, c đeo tràng h t. Khi vào đ n xóm Cây Th , ông B y Hoá ch m c b đ c c, đeo dao găm, t p quân s .

T ng sáng (Quê n i 2)

49

Không ch ông B y Hoá, ngư i khác khi v l i bên kia sông đ u hoá khác như v y. Ch B y C v Hoà Phư c m c chi c áo vá, đ i chi c nón rách. Ch l y nư c ngh bôi lên m t. Ngư i ch xinh đ p b ng hoá vàng v t b ng beo gi ng đ a ăn mày. Ch Ba v quát:

- V bên kia xin ăn, đây không có cơm th a đâu!

Ch B y C ng a chi c nón rách còng lưng van lơn:

- L y bà! Thân con đói kh . Con xin mi ng cơm th a!

- Xéo ! Bà sai con h u ra qu t cho coi!

Ch B y qu c m t:

- Tao là Ph t Quan Âm đây! Tao gi ăn xin đ th lòng d mày. Tao ph i b t mày v ch u âm ph ! Thôi tao đi đây.

Tôi và th ng Cù Lao đưa ch B y ra đ n b n đò lúc nhá nhem r i quay l i. Tôi bi t ch B y mang theo l u đ n v Hoà Phư c trao cho t v .

Nhi u vi c p đ n. Tôi và th ng Cù Lao cũng “búi x m x m” như ngư i l n. Nhi u vi c m i đó tôi đã quên. Tôi ti n bà đ c Th và ch Tuy t H nh lên thuy n t n cư lên Trung Phư c. Thuy n ch Tuy t H nh l n sau bãi dâu là tôi đã quên ch . Th ng Sơn H i theo ông nó lên ngu n. Sau đó, có ngư i b o hai ông cháu đã xu ng bi n. Có m t đi u ch c ch n là đ i t v Hoà Phư c ăn m m c a ông Bi n Thành. M m đ n xóm Cây Th b ng đư ng nào tôi không bi t. Th nh tho ng có ngư i gánh m m, gánh bún đ n xóm Cây Th đ đ i khoai. Nhưng khi m bâu l i th y l u đ n v i chông s t. Các th đó đư c ch Ba c t gi kín đáo, th nh tho ng có ngư i v nh n. Nhi u ngu i t n ngoài Tuý Loan cũng bi t tìm đ n xóm Cây Th . H h i ch Ba như ngư i quen bi t. Có m t s i dây bí m t n i t t c l i. Có đ n mư i ch kh p nơi cũng tìm v xóm Cây Th . H v d l p c u thương. Và b t ng quá, c ch Tuy t H nh cũng v d ! Ch bi t trư c v xóm Cây Th s g p tôi và th ng Cù Lao. G p l i ch Tuy t H nh th t là thích. Không ph i ch đi d l p, mà ch v đ m l p hu n luy n. Oai quá! Ch đã h c l p c u thương, nay v d y l i. L p s m ch Mi u Đôi trên gò. Ch cho bi t ông Đ c Th cũng s t t qua xóm Cây Th đ d l b gi ng l p hu n luy n. Tôi và th ng Cù Lao cũng mu n xin h c l p c u thương, vì c u thương cũng oai b ng kĩ sư, bác sĩ… ch Tuy t H nh, nh ng cái “s n sàng” càng nhi u hơn trư c. Ch s n sàng v a d y v a n u cơm, s n sàng đi tr ng s n v i ch Ba trong núi, s n sàng k ti p cho chúng tôi nghe nh ng chuy n tư ng cư p gi t gân. Chú Năm Mùi nói: Con gái c a bác sĩ mà gi i quá!

*

* *

Tình hình tr l i yên tĩnh. M t vài gia đình đã h i cư. Gi c thư ng c th trong đ n. T ngu chúng chưa đ t đư c.

M tôi, ch B n Linh, thím Năm Mùi r t mu n v . Ch B n Linh nói gi c b t thì mình c khai: Ch ng tôi đi làm cho Vi t Minh, tôi níu l i sao đư c? Chúng h i ch ng mình đâu, mình nói: “Ông y ch t b ch t b i đâu r i! M y lâu không th y!”. Tôi và th ng Cù Lao t do tr v , vì chúng tôi ch là b n con nít. Nay mai m tôi s v . Tôi và th ng Cù Lao ph i v trư c, t m v i ông B y Hoá trong chùa. G o m m c v xóm Cây Th mà l y. Chúng tôi v trư c đ k p t a ngô. Ban đêm s có chú Năm Mùi, ho c ch Ba v d n đ t.

Tôi và th ng Cù Lao mang g o, mu i, n i niêu v Hoà Phư c, vào chùa v i ông B y Hoá. Nhưng tôi và th ng Cù Lao mu n xây d ng m t “lâu đài” đ và ngh ngơi cho sư ng. Chúng tôi nh t hai t m vách đ t d a vào nhau làm thành hai mái nhà. Ch ng c n c t. Hai cái vách ch m l i th cho c t, cho kèo, cho tư ng, cho t t c các lo i c a. Th ng Cù Lao c t mo cau l p lên nóc. Chúng tôi th nh tho ng tr n kh i chùa, chui vào “ng ” trong lâu đài v a xây d ng. Nhi u gia đình chưa h i cư. Làng xóm v ng v . Khi v ng ngư i, loài v t t do sinh n . Ao đìa không b mò vét,

T ng sáng (Quê n i 2)

50

tôm cá sinh sôi. B n cá qu d t con cháu bơi l i nh n nhơ. Tôi và th ng Cù Lao b t chư c ngư i l n ch n m t t m phên tre bu c túm l i m t đ u, l y cành tre nhét vào bên trong. T t c đem dìm xu ng ao. Sau vài ngày l i kéo lên, b t đư c kh i tôm cá. Chu t cũng r t nhi u. Lúc xóm làng còn đông đúc, ti ng cư i, ti ng quát, ti ng chó s a làm chúng ho ng s , su t ngày ph i lo chui rúc. Nay đư c tho i mái, chúng chi m các b b i, qua l i ngang nhiên. Nh t là chu t đ ng, ngô khoai b vãi ngoài đ ng nuôi chúng béo núc. Chúng tôi đ t đu c nhét vào hang. Chu t phóng ra, th ng Cù Lao ch p c , ch t đ u, m b ng, đem ư p v i mu i và ngh , đ t l a lên nư ng. Th t nhái bén ngon hơn. Nhái nép dư i hòn đ t, tôi l t đ t lên. Chúng nh y lo n x . Chúng tôi b t b gi mang v nhà, cũng làm món nư ng. Rau má, rau d n nhi u vô k . Tr i Hoà Phư c qu là m t kho lương th c vô t n. Tôi à th ng Cù Lao c “t c p t túc”. Ch ng c n ph i n i niêu mâm bát gì c . Ăn xong chúng tôi ra sông Thu B n u ng nư c. U ng xong ph i ch y nhanh v nhà. Chúng tôi lo có m t chi c cáng thương binh đã đ n đ i. Ngoài vi c ti p t , tôi và th ng Cù Lao còn giúp ông B y Hoá đưa đư ng cho cáng thương binh đi t chùa ra đ n b n đò Hoà Phư c.

*

* *

Bà Hi n ch y g i m i ngư i ph i mau mau th c d y vì gi c đang đ xu ng b n Hoà Phư c. Chúng theo đư ng sông kéo t đ n Giao Thu xu ng. N u gi c vào làng, xóm trên đã có k ho ch di chuy n vào phía chòm đa Lý. Ông B n R ch y lên xóm trên cho bi t lính qu c gia có

đ n m t trăm th ng. Chúng đ n cây c i xóm gi a, sai phá đình làng. Chúng đ p h t, phá h t, khuân g ch đem đ thành đ ng. Nhi u ngư i xóm dư i b chúng gí súng b t đi phu. M t s t n vào trong đ ng. Xóm dư i tan hoang. Xóm trên và xóm gi a tán lo n. xóm gi a, ngay ch d c đi xu ng b n đò, m t cái gì như m t ngôi m t dư i đ t d n d n nhô lên. Ch b y ngày sau nó vư t lên trên nh ng nhà quanh xóm, gi ng như con quái v t t dư i âm ph tr i lên. Nó có nhi u m m, m m loe ra, răng l m ch m m c quanh đ u. Ai cũng tránh xa vì th y ghê r n. T s m đ n t i, con quái v t đ ng nhìn chung quanh. Th nh tho ng, nó kh c ra m t tràng ti ng n . Dân Hoà Phư c g i đó là cái lô-c t. Có ngư i g i nó là b t gi c. Nhìn t bên kia sông th y nó càng soi mói, càng hung t n, quái g .

Đ ch xây lô-c t ngay b n đò Hoà Phư c làm cho m i khó khăn ch ng ch t. Đò không th đưa, cáng t i thương không có cách gì đ qua sông đư c! M i liên l c gi a Hoà Phư c v i xóm Cây Th b c t đ t. Đò Hoà Phư c là c a ngõ vào ra gi a vùng ta và vùng đ ch. Đ ch hi u đi u đó, chúng đã c t con đư ng huy t m ch. Cáng t i thương ph i đi ng khác, qua con đò khác. Tr m nh n cáng ph i đ t nơi khác. Tôi và th ng Cù Lao không còn giúp vi c d n đư ng cho cáng thương binh n a.

Anh B n Linh và chú Năm Mùi giao cho tôi và th ng Cù Lao m t công tác m i. Công vi c s p đ n không ph i làm nhi u mà ph i nghe nhi u. Tai luôn luôn ph i v nh th t cao đón m i ti ng đ ng, ph i chú ý các ti ng mõ. Anh B n Linh nói c n k :

- Ph i nh th t đúng! Ch có ba ti ng mõ như th này c c, c c, c c! Ng ng m t tí l i nghe ba ti ng c c, c c, c c. Ti ng mõ vang t cu i thôn Giao Thu . Ai đánh, không c n bi t làm gì. Khi hai đ a đã nghe rõ và đ m đ ba ti ng thì Cù Lao ph i t c t c ch y sang sông, gi v t m đ c m m t cây sào tre xu ng nư c. Cây sào đó ph i nhô lên m t nư c kho ng m t s i tay, gi ng như cây nò c a dân chài lư i c m trên sông đ b t cá.

Tôi h i:

- C m cây nò đ làm chi anh B n?

Anh B n nói r t ch m:

- Đò giang không qua l i đư c. Liên l c b c t đ t, nhưng ta đã có cây nò. Cây nò làm d u cho ngư i c a ta bên kia sông bi t rõ đ ng tình c a gi c. Cây nò d ng lên t c là gi c đang lùng s c, tình hình đang báo đ ng, chưa th v đư c. Khi h t lùng s c, gi c v l i đ n. Lúc đó, hai đ a s

T ng sáng (Quê n i 2)

51

nghe hai ti ng mõ, ch có hai ti ng: c c, c c! Lúc đó, Cù Lao l i ch y ra sông rút cây nò. Cây nò

đã rút t c là tình hình đã yên, ngư i c a ta có th v đư c.

Anh B n Linh giao cho th ng Cù Lao m t cây sào tre m c nh n, dài kho ng ba s i dùng đ

làm cây nò. Anh B n Linh d n rõ nơi c m cây sào. Đó là m t nơi khu t lô-c t Hoà Phư c, kín đáo, nhưng ngư i ng i nép bên kia sông nhìn th y đư c. Tôi và th ng Cù Lao b t kì đang làm gì, khi nghe ti ng mõ ph i ch y c m nò rút nò đúng như hi u l nh.

Tôi và th ng Cù Lao r t thú v , c m nò rút nò là cơ h i ch y ng p l n ngoài sông. Khi nghe ti ng mõ, th ng Cù Lao v t ch y trư c. Ra đ n sông nó moi cây sào nhét dư i cát nh y xu ng sông gi v t m đ d ng nò. D ng xong, nó nhìn nhìn sang kia sông như v a d ng xong m t cây đèn chi u!

Ông B y Hoá có m t ngư i cháu g i ông b ng chú ru t, b y lâu đi làm ăn xa, nay có d p v thăm ông chùa Hoà Phư c. Ngư i cháu đó tên là chú Tám. Chú Tám v thăm ông B y ch m c b đ c c b ng v i thô, đ i chi c nón cũ, đi chân đ t. Chú Tám không ph i “dân th y”, tay chân không mư t mà tr ng tr o. Chú giúp ông B y cu c vư n tr ng khoai. V Hoà Phư c đư c vài hôm, bà con trong xóm ai cũng m n. Đi ngang qua nhà bà Hi n th y có t m phên b đ t, chú Tám bư c đ n bu c l i. Ông B n R che nơi t m, chú Tám ch tre, đan phên che giúp. Chú làm t sáng s m đ n t i như công vi c nhà mình. Chú Tám có l i nói d nghe. Ai đáng vai cô bác, khi chuy n trò chú dùng ch thưa, ch d . N t ăn, ý c a chú Tám làm ai ai cũng m n. Hôm m i v chùa, g p tôi, chú b o:

- Này C c! C c m c áo trái kia kìa. M c v y coi chưa đ p.

Tôi không hi u vì sao chú Tám v a đ n đã bi t tên tôi. Chú b o v a đ n chùa đã nghe nhi u ngư i khen tôi bơi l i vào lo i khá, gánh c i vào lo i gi i. Chú Tám bi t tôi có nhi u ti n b , tôi đã b thói v t l n, trêu chó, bi t chăm ch h c hành, đã có lúc đư c thăng làm th y d y h c. Đ i v i th ng Cù Lao, chú Tám không ch bi t nh ng vi c hi n nay, mà còn bi t nh ng vi c đâu đâu. Cha nó xưa kia b ai đánh, b làng đi đâu, sinh nó nơi nào. Th ng Cù Lao r t ng c nhiên. Chú

Tám gi ng gi i: M i khi ta làm m t vi c gì, đ u đư c ghi l i trên m t, trên m t, trên mũi, trên má. M t ý nghĩ nh nh t cũng đ l i d u v t trên trán. Hi n nay có sách v d y cách đ c nh ng d u v t đó. Chú Tám lúc đi làm ăn Sài Gòn may g p đư c ông th y, ông truy n l i cho chú cách đ c.

Tôi h i:

- Chú làm đư c như th y bói không? Th y bói gieo qu bi t h t. H u v n giàu, nghèo, m y con, m y v đ u bi t trư c.

Chú Tám qu quy t:

- Không h c bói cũng bi t đư c. Bi t đư c cái trư c và cái hi n nay, bi t đư c cái sau này n a…

Chú Tám b o th ng Cù Lao xoè hai bàn tay, chìa đ u chìa c cho chú xem. Xem xong , chú

Tám k t lu n:

- Th ng Cù Lao sau này sung sư ng, nhưng không giàu. Ch có m t v . V m t đi, Cù Lao vô

cùng thương nh , nên c v y su t đ i.

Tôi chìa đ u chìa tay h i:

- Còn tôi?

Chú Tám b t tôi cư i, b t tôi gi v khóc, b t tôi bư c t i, bư c lui, ng i xu ng, đ ng lên, chìa trán cho chú xem, chú nói:

- Sau này C c đư c ăn r t ngon, m c r t sang, nhà r t r ng, có v r t đ p. Nhưng t i sao…

không sư ng!

T ng sáng (Quê n i 2)

52

Chú r t thích chuy n trò v i th ng Cù Lao, h i nó l m chuy n t m : Có khi nào nó g p b n lính lô-c t Hoà Phư c không? M y đ a là Tây, m y đ a là ngư i mình? Chúng c m súng gì, đ i mũ gì, m c áo gì? Ch có m t kh u súng chú cũng h i hình thù, dài ng n, to nh ra sao. Th ng Cù Lao h i:

- Bi t nh ng th đó làm chi chú?

- Đ mà tránh! Cái gì còn mù m là không tránh đư c. Ma qu d trà tr n v i ngư i là vì c mù m , d l m l n, khó tránh.

Chú Tám còn bi t đư c trên cây sung đ u làng có m t cái h c l n. Chú ra ch cây sung, tìm hi u v cái h c. Anh B n đã d n tôi và th ng Cù Lao giúp chú Tám m i vi c. Th ng Cù Lao mách chú Tám:

- Ph i có c c s t. Trư c đây chú Năm Mùi l y c c s t đem đóng làm n c thang… Làm v y chú

Năm leo lên đư c ch chót vót.

- Khó l m!

- Sao?

- Đóng c c s làm n! Có m t cái khó: Đóng xong, ph i gi nguyên c c trên cây đ còn leo xu ng. Như v y m i ngư i bi t h t.

Chú Tám còn h i th ng Cù Lao r t t m cách g t y n ngoài cù lao Chàm. Vách đá th nào?

H c núi ra sao? Cách c m dây, cách v t c c, cách đ ng, cách leo lên ch t y n?

Chú Tám dòm dòm ngó ngó lên cây sung. Chú l c đ u:

- Cách g t y n cũng không dùng đư c. Dây v t lên s vư ng nhi u cành. Nhưng không ch u thua, th nào chú cháu ta cũng lên ng i chơi ch cái h c đ hóng mát. Chú Tám b o tôi đi tìm m t lư i r a. Tôi tìm cho chú đư c lư i mác. Chú đi h tre, ch thành l t, tư c m ng, b n thành m t đàng dây dài r t ch c. Chú ch t tre làm m t cây sào dài. Chú Tám đã tìm đư c cách leo lên cái h c trên cây sung. Ph i leo lên ba đ t. Trư c tiên ph i bu c dây vào đ u sào. Chú Tám d ng sào lên, dùng sào móc dây vào cành th p nh t. Móc xong, chú Tám níu dây leo lên. Khi đã leo lên ng i v ng vàng trên cành th p, chú Tám l i d ng sào móc dây lên cành bên trên. R t cu c chú đã thành công. Chú đã ng i trong cái h c. Chú giơ tay báo hi u chi n th ng. Khi leo xu ng ch ng c n ph i sào. Chú Tám b o tôi đ ng dư i c vi c vác sào v c t. Chú Tám cho th ng Cù Lao đã tìm đư c cái h c và cách leo. Chú ch tìm ra cách móc dây. Công vi c c a tôi m i th t là quan tr ng. Vì tôi vác sào, vì không có đ a nào vác sào thì không th leo lên ch cái h c.

*

* *

Chùa Hoà Phư c l i đư c đón thêm m t v cao tăng chùa Non Nư c đ n thăm. Pháp danh c a ngài là Ki t Ma hoà thư ng. Hoà thư ng Ki t Ma còn tr nhưng đã tu hành đ c đ o, lên đ n ch c hoà thư ng. T t c ngài đ u toá ra s kh h nh c a m t v chân tu. Nư c da ngài xanh xao nh t nh t như ngư i b đói lâu năm. Đôi má ngài tóp l i, xương m t ngài nhô lên, xương quai hàm b nh ra. C p m t ngài lim dim như đang nhìn v cõi Nát Bàn xa xăm c a Ph t. Hai bàn tay c a ngài xương x u thư ng vòng trư c r n. G p ai ngài cũng vái: Nam mô Ph t! ngài có m t cái khi n tôi và th ng Cù Lao vô cùng tr ng n . Đó là cái đ u c a ngài. Nó tr c lóc, bóng loáng như

cái đ u chày. Mu n có m t cái đ u như v y, hoà thư ng đã ch u bi t bao đau kh ! Ít nh t hàng tháng ngài ph i đưa đ u ch u m t hình ph t ghê g m: c o tr c! Th ng Cù Lao nói nh vào tai tôi:

- Thôi ch ng lên Nát Bàn. C o tr c đau quá!

T ng sáng (Quê n i 2)

53

Hoà thư ng ch bi t trư ng trai, nghĩa là ch ăn đư c hoa qu v i năm lo i ngũ c c, không th ăn th t. Khi bi t tôi và th ng Cù Lao đã ăn chu t đ ng và nhái bén, hoà thư ng th dài:

- Nam mô a di đà Ph t! Xin ch đ chúng sinh qua l i ngoài đ ng, r i cái tên bay đ n l c!

Hoà thư ng g p ngư i đ n l bái thư ng nói nh ng l huy n vi c a Ph t t . Đ i v i ngài t t c nh ng gì th y chung quanh cũng đ u là hư, nghĩa là không có. Ngài thuy t cho ông Ki m Lài hi u là cái lô-c t ta th y, cái ti ng n ta nghe, ch ng qua là do cái tâm ta t o nên, gi ng như cái bóng trong gương soi. L y gương đi, bóng không còn n a, vì v y không nên quá s !

Ông Ki m Lài nghe hoà thư ng thuy t lí, khoé m t và l mũi b ng đ y n p nhăn, vòng tay thưa:

- B ch hoà thư ng, đi qua lô-c t, nó n đoàng! Tôi n i da gà, l nh toát xương s ng!

Tôi và th ng Cù Lao cho hoà thư ng nói r t đúng. Cái lô-c t th c ra không có. Nh t là khi có

cơn mưa, cái lô-c t bi n m t. Đ i v i bà B y Đá, ngài v ch rõ cái hòm ti n cũng vì ta tư ng nó là

ông ch , tư ng nó “có” mà thôi. Bà B y nghe thông l huy n vi c a hoà thư ng, vì đã quá rõ, ti n bà có r i không đó! Ngài đ m tràng h t đi qua làng, v a đi v a ni m Ph t. Ngài đi l c vào ch hàng rào vây quanh lô-c t. B n lính giương súng:

- A lê h p! Th ng th y tu kia, cút mau!

Nói xong, nó n n cho th y m t đá. Hoà thư ng xem vi c đó như o, như không h x y ra, tuy hoà thư ng ph i đi cà nh c. Theo ông B y Hoá, hoà thư ng Ki t Ma đã đ c đ o vì ngài đã tu nhi u ki p. Ngài đã hoá thân, có ki p làm con ch, có ki p làm con chim, có ki p làm con voi tr ng. Sau đó hoá ki p làm th y b c thu c c u đư c hàng trăm nhân m ng. Cu i cùng đư c đ u thai làm v hoà thư ng. Khi đã lên đư c ch c hoà thư ng thì ngư i tu hành không còn b n mê

mà đã đi đ n b n giác. Lúc đ u, tôi tư ng cái b n mê hay b n giác đâu ngoài bi n hay ngoài sông. Sau khi hoà thư ng c t nghĩa tôi m i hi u ra, b n mê có nghĩa là còn mê mu i, còn ch quan ngu ng c. b n giác có nghĩa là đã hi u m i s v t, cái gì cũng bi t. Hoà thư ng bi t đư c nhi u vi c cũng vì đã b n giác. Vi c đó có th c. V a đ n vãng c nh chùa, ngài đã bi t trư c kia th ng Cù Lao tên là Bi n, vì nó sinh ra ngoài bi n. Tên Bi n đ i thành Cù Lao. Th ng Cù Lao ch a đ n b n giác nhưng cũng đã r i kh i b n mê. Vì nó có h c Đà N ng, đư c d thính m t l p hu n luy n. Sau đó có đư c g p b n lính Tư ng Gi i Th ch, b n lê dương, bi t rõ b n này r t d t n!

Có nhi u t i hoà thư ng bi n m t. Hoà thư ng thú th t đã đi rong chơi. Không ph i rong chơi Hoà Phư c mà ngài đã phiêu diêu ra kh i tr n t c. Hoà thư ng có phép l bi t đ ng vân, giá võ, ch m t đêm ngài có th đi t đông sang tây, đi vòng quanh qu đ t, đi nhanh hơn gió.

*

* *

Th ng Cù Lao h c đư c cách xưng hô đ i v i m t v hoà thư ng. Nó vòng tay thưa:

- B ch hoà thư ng! Ki p trư c c a hoà thư ng là con ch, sau đó là con voi. Làm sao bi t đư c?

Hoà thư ng nhìn ra xa:

- Khi đã đ n b n giác thì có th th y l i các ki p trư c c a mình. Nguyên ki p trư c c a b n tăng là m t nhà giàu đi làm quan. Khi đó b n tăng có t t c , th gì cũng nhi u! Ti n b c, ru ng nương, danh v ng, t th y… nhưng b n tăng thi u m t cái. Cái đó l i r t quan tr ng. Đó là cái hi u đư c n i đau kh c a chúng sinh. Lòng d b n tăng c ng d n l i. Th y v y, Ph t t nói:

“Lòng d c a ngư i s p hoá đá, ta ph i cho ngư i đ u thai làm con ch”. B n tăng đã làm con ch. Kh ng khi p quá! Vì không qu n áo, b n tăng đã c m đư c cái rét c a mùa đông. Vì trong m t cái hang, b n tăng hi u đư c cái ng t ng t c a bóng t i… B n tăng đã “qua c u” hi u đư c

T ng sáng (Quê n i 2)

54

th nào là đói, là rét, là s s t, là cô đơn, d n d n hi u ra đư c ý nghĩa c a cu c s ng. Đó là hi u th u m i n i đau c a chúng sinh và ra s c làm gi m n i đau đó”. Hoà thư ng m t lim dim ng i im m t lúc, th ra:

- Sau ki p làm ch, b n tăng đư c đ u thai làm con voi tr ng. B n tăng đã s ng trong m t đàn voi có đ n b y nghìn th t voi. Voi đ u đàn có b y ngà. M t hôm, b y nghìn th t voi ph i đi qua m t con đư ng h m. Đó là m t con đư ng đ c đ o, m t bên là núi cao, m t bên là v c th m. Ngay gi a đàng h m có m t t chim con. Theo l nh c a voi đ u đàn, t t c ph i đi vòng m t con đư ng khác. Đàn voi ph i đi m t mư i năm m i vư t h t con đư ng vòng đó. Ch mình th ng voi sáu nghìn chín trăm chín mươi chín không tuân theo l nh c a voi đ u đàn. Nó đã gi m ch t chim con. Th ng voi đó sau ph i đ u thai làm qu s . Qu s sinh con đ cháu, đó là b n xâm lư c. Hoà thư ng thăm c nh chùa Hoà Phư c đư c b n hôm thì chú Tám l i quay v . Chú Tám hi n ra trư c c a chùa vào lúc nhá nhem, theo sau còn có m t ngư i l m t. Hai ngư i bư c vào li n đóng ch t c a.

Hoà thư ng đ ng d y ra đón. Ba ngư i như đã bi t nhau t trư c. Chú Tám tr i chi u trên n n g ch bên gian trái. Ba ngư i yên l ng n m ngh .

*

* *

Ban đêm tôi và th ng Cù Lao ng trong chùa. Chúng tôi tr i chi u trên n n g ch n m d n v m t góc bên gian trái. Ti ng t ng kinh c a ông B y Hoá đ u đ u nghe bu n thiu. Ng n đèn d u lù

mù trên bàn th r i chung quanh nh ng bóng ch p cho ng. B n ma qu trên tranh Th p đi n Diêm Vương như s ng d y c th p thò. M m bóng m t chú ch to b ng chi c chum ng i chom h m căng m m r ng hoác. Tôi gi t mình, bàng hoàng t nh gi c. Thì ra tôi v a n m mơ. Quanh chùa l ng im, im c m t làn gió nh . Chân tôi b chu t c n nghe đau nhói. Có ti ng ai đang kh n vái trư c bàn th . Ti ng r t kh . Ch t tôi nghe rõ:

- C p gà tr ng thi n… ch huy lô-c t… C u Cang…

Ti ng thì th m l i chìm xu ng. Ch t n i lên m y ti ng loáng thoáng:

- Tên là Nguy n Văn C c… xóm trên…

Tôi gi t thót. Có ngư i đã g i tên tôi. Tai tôi phút ch c đã v nh cao, chõ v phía có ti ng nói, h ng m i ti ng đ ng nh nh t.

- Cái lô-c t… vào bên trong… rõ đư c…

Tôi bi t đó là ti ng c a v hoà thư ng. M t ch c sau có ti ng thì th m, không phân bi t đư c ti ng c a ai:

- Lí trư ng là C u Cang. Thuy t ph c nó.

Ch t ti ng c a hoà thư ng Ki t Ma như vui lên:

- C p gà tr ng thi n… Dâng b n lô-c t… Nh C u Cang đưa vào… Ta đi theo… Ph i cho nó gà tr ng thi n.

Ti ng cư i khe kh . M t v t gì rơi đánh đ p trên bàn th . T t c tr l i im l ng. Ti ng chú

Tám h i:

- Đ a bàn có chưa?

- Đ r i, g n!

Có ti ng m c a r i ti ng bư c chân đi m d n trong đêm t i.

Sáng hôm sau chú Tám và ngư i l m t đi đâu m t. Hoà thư ng Ki t Ma l i chùa. Tôi nhìn hoà thư ng th y như có m t cái gì khác trư c vì trư c kia hoà thư ng luôn luôn d y b o tôi và

T ng sáng (Quê n i 2)

55

th ng Cù Lao không nên b t chu t, không nên gi t h i m t con ki n. Hoà thư ng cũng không ng t khuyên b o m i ngư i ch nên ăn dưa v i mu i, nay gi a khuya l i bàn vi c mua gà tr ng thi n và ph i cho ăn gà… Bu i s m hoà thư ng đ n d o chơi ch cây sung. T i đ n tôi th y hoà

thư ng bư c ra trư c c a chùa r i tan bi n trong cõi hư vô mù m t. Kh p làng xóm cũng ch ng còn nh ng ng n l a b p reo vui ho c nh ng ng n đu c múa nh y. Chưa m sáng, chú Tám l i quay l i chùa. Chú kh t kh t th to coi b m t nh c như v a cu c đ t. Chú v a n m xu ng thì

ch t đâu anh B n Linh l i t t vào chùa. V a nhìn th y tôi, anh li n b o tôi và th ng Cù Lao ph i d y th t s m, theo dõi th t kĩ ti ng mõ đánh đ ch y c m nò và rút nò. Tôi cũng r t ng c nhiên là

anh B n Linh như đã quen thân v i chú Tám đâu t trư c. Anh bàn r t tho i mái v chuy n ông C u Cang đư c gi c đưa ra làm lí trư ng trư c đây. Anh k rõ cho chú Tám bi t là v a r i ông C u Cang có nói v i đ ng bào. Ông nói như th này:

- Ông M t lô c t b t tôi đi tìm gà. Tôi bi t ch c là th t xào n u đây là th t chu t! đây không có v t gà! Bà con có v t gà tôi không mách cho ông M t bi t đâu. Bà con mu n nuôi gì c vi c nuôi. Còn vi c kê khai dân s , bà con ch t đư ng ch t sá tôi bi t chi mà khai! Ông M t h i chi, tôi nói không bi t. Tôi cam đoan như v y, xin bà con cho tôi yên!

Nói xong anh B n, chú Tám cùng cư i. Anh B n v i vã đ ng d y đ đi nơi khác. Tr i v a t ng sáng.

*

* *

M i tinh mơ đã có ti ng mõ báo đ ng, nghe rõ ba ti ng: c c, c c, c c, to hơn m i hôm. Th ng Cù Lao v t ch y ra sông c m cây nò. Trong chùa, ông B y Hoá, chú Tám đã th c gi c. Sau mái chùa, ngôi sao Mai chưa nh t h n. Tôi đ nh phóng theo th ng Cù Lao, đ t ng t m t ti ng “véo”

vút qua đ u, ti p theo là m t ti ng n d d i. Hoà Phư c như b xé tan. Gió táp vào m t. Kh p chùa tung lên. L i m t ti ng n khác r t đanh. Mái chùa như b x c. M t hòn ngói v lăn lông l c. Tôi ho ng quá, ch k p chui trư c ngách c a. M t c t khói đùn lên ngay gi a đư ng làng. Pháo các nơi câu v Hoà Phư c. Nh ng lo t súng máy t ng, t ng! Ti ng c c b p, c c b p n i lên ngoài bãi dâu. Các ti ng súng l n vào nhau g m rít, h n lo n!

Ông B y thét to:

- Gi c t i kia kìa!

Ông ch v phía bãi dâu. M t toán lính lô nhô đang trèo lên d c bãi. Chú Tám bư c đ n, nhanh nh n chui dư i bàn th bên ph i. Chú h t nhanh đ đ c đ dư i bàn th , đ y chi c mâm đ ng ra m t bên, gi cái n p g . M t cái h m hi n ra. Chú Tám thu ngư i nh y xu ng h m. Ông B y ch y đ n đ y n p h m l i, đ c chi c mâm đ ng lên trên, đ t m i đ đ c nguyên l i ch cũ. Ông g i tôi:

- Th p hương lên các bàn th !

Ông l y áo cà sa khoác vào, đ i chi c mũ ni, đ n ng i trư c bàn th gõ chuông t ng ni m. Ông B y ra d u b o tôi bư c đ n, nói xo n vào tai tôi:

- Nó b n cũng nói không bi t, nghe chưa! Cha mày b o v y đó!

Các lo i súng đang gào thét ch t im l ng. Bên ngoài có ti ng xì xào, ti ng quát, ti ng súng. M t ti ng n to trư c c a chùa. C a chùa ng s p. M t b n qu s xoè nanh xoè vu t p vào chùa. Tay c m súng chĩa v phía trư c, chúng dòm ngó, đi qua, đi l i. Ông B y v n ng i im t ng ni m.

M t đ a g m lên:

- Có Vi t Minh đây không?

Ông B y đ ng lên:

T ng sáng (Quê n i 2)

56

- Thưa, già ch bi t ni m Ph t, không bi t Vi t Minh là ai c . M t th ng chĩa súng:

- Có Vi t Minh không?

Ông B y v n bình tĩnh:

- Không có!

T t c m m kéo ra, d n l i trư c c a chùa. Có ti ng hò hét bên ngoài. Chúng l i kéo vào:

- Ông l n ra l nh ph i s c cho kĩ! Vi t Minh hay núp trong chùa!

M t th ng rút lư i lê th c vào các xó tư ng. Nó cúi xu ng dư i bàn th bên ph i, h t chi c mâm đ ng. M t chi c mâm g lòi ra, nó đâm m nh lư i lê vào chi c mâm g . Chi c mâm g mu n b t. Nó h t thêm. Chi c mâm g b t lên l i rơi xu ng ch cũ. Tim tôi như ng ng l i. Chú

Tám v a chui dư i chi c mâm đó. Nó thét vào m t ông B y:

- Có h m bí m t không?

- Không có!

- Tìm ra Vi t Minh tao b n ch t!

Nó s c m t lúc, l i thét to:

- Ch ng có cái m c gì c !

Tôi th phào! Chúng hú hí g i nhau bư c ra ngoài vư n chùa. Ti ng giày đinh xa d n. Ti ng t ng kinh c a ông B y và ti ng chuông chùa c vang lên đ u đ u trong sáng s m l n v i ti ng súng n .

*

* *

Gi c chia thành ba toán quét Hoà Phư c và m y thôn lân c n. M t toán t trên xu ng, đi d c mé sông Thu B n, đâm th ng vào Hoà Phư c. M t toán t đư ng cái quan th c lên. Toán th ba t phía b c th c vào. Toán này khi đ n chòm đa Lý b du kích ta ném l u đ n, ch t ba đ a. Hoà

Phư c chúng chĩa súng b t b y ngư i. Th ng Cù Lao ch y c m cây nò v chưa đ n chùa gi c đã

tràn đ n. Bí quá, nó ch y d c b b i đ n nép trong cây sung. các thôn khác, gi c b t mư i m t ngư i. T t c đ u b t p trung cu i con đư ng cái vào đ n Giao Thu . Chúng b t m i ngư i đào m t cái h . Đào xong, chúng b t x p thành m t hàng d c. Mư i b y phát súng n . C m i phát súng là m t ngư i ngã g c. Còn l i ngư i th mư i tám, đó là ông Ki m Lài, chúng ch a l i. B n xong, th ng ch huy sai ch t mư i b y cái đ u cho c m trên mư i b y cây c c, đóng thành hàng d c bên con đư ng cái. Làm xong vi c đó, gi c đu i ông Ki m Lài v , d ng ý đ ông nói l i cho m i ngư i bi t cách tr ng ph t c a chúng!

9

Mùa mưa l i đ n. Gió và mưa! Mưa và gió! Gió đ p m m vào cây sung tơi t . Mưa x i ào ào như có ai c m chĩnh trút nư c. Tr i Hoà Phư c t i l i. Lô-c t Hoà Phư c xoá m t trong mưa. Mưa t m tã như không bao gi d t. Lách tách! Tôm, tôm, tôm! Mưa gõ nh p đ u đ u nghe bu n đ n ch y nư c m t! Chùa Hoà Phư c càng hiu qu nh. Th ng Cù Lao hay nh c đ n cha nó. Tôi cũng trông m h i cư…

Th y mưa, ông B y Hoá nói:

T ng sáng (Quê n i 2)

57

- Ông c mưa! Có bao nhiêu nư c c trút xu ng. Mưa nhi u càng t t…

Chú Năm Mùi gi a đêm ghé vào chùa, nói v i ông B y:

- Mưa to mà hay! Mình đi đâu đ th ng đ ch bi t đư c! Mưa là tr i giúp!

Mưa xoá h t v t chân c a cán b . Mưa che kín hình dáng anh B n Linh, chú Năm Mùi, anh B y Hoành v ho t đ ng Hoà Phư c. Mưa ph trên sông, che kín chuy n đò qua l i. Anh B n Linh đ n thăm nh ng gia đình có ngư i b gi c gi t. Ông Quý nói:

- Th ng em tôi chúng gi t! M t m ng ngư i ph i đ n mư i m ng! Anh cho tôi mư n cây súng c a t v . Cho tôi mư i viên đ n.

Bà Đi u g t nư c m t:

- Chú Năm Mùi nói gi c đ n nhà đàn bà ph i đánh! Anh B y bày tôi cách đánh gi c v i. Con đò Hoà Phư c ho t đ ng l i. Đò ch đưa trong đêm. Khi mưa to, dù đ ch đ t pháo sáng cũng không th y đư c. Th ng Cù Lao gi i vi c lèo lái, t ng theo bà con đi khơi, t ng g p mưa to gió l n, nay lái m t chi c đò qua l i con sông nh h p, th y ch ng khó gì! Con đò làm b ng m t chi c xu ng nh hai chèo. Ban đêm, có mưa đ đò l i đưa. Ngư i đi đò ph i ng i b t gi a lòng xu ng, m t tay bíu ch t vào be, m t tay ôm chi c pháo tre có s n. Th ng Cù Lao giương bu m. Bu m ch nh b ng chi c chi u. Chi c đò trong tay th ng Cù Lao hoá linh ho t. Nó bi t tính hư ng gió. Có lúc nó ch ng thuy n lui xu ng th t xa m i cho đâm ngang. Có lúc ch ng thuy n lên xa m i giương bu m ch y!

Ch Ba cho bi t như v y là th ng Cù Lao đã đư c lên công tác huy n. Tôi tư ng lên công tác huy n là ph i ng i trên huy n. Ai ng , nó đi chèo đò! Tôi cũng đư c lên công tác xã. C th là ph i qua xóm Cây Th đ … n u cơm.

*

* *

Tôi và th ng Cù Lao v xóm Cây Th . Xóm Cây Th có nhi u thay đ i. Nhi u ngư i l m t kéo đ n. Ban ngày th y v ng l ng, ban đêm l i đông vui. M t vài chú xa đ n, gi ng nói tr tr r t khó nghe. Có ngư i đeo súng l c. Đeo súng l c là lo i c . M t thanh niên có cái ng dòm. Anh đ t ng dòm lên m t, v a v n v n v a dòm. Anh nói v i b n bè xung quanh:

- Nó đã v kia, nó đ ng trư c mi u kia.

Tôi đưa m t nhìn lên mi u ch ng th y ai v c .

Ch Ba ch cái ng dòm, nói v i th ng Cù Lao:

- Cái ng thiên lí “xa soi nghìn l i” c a th y Lê H o kia!

Tôi đư c anh thanh niên cho nhìn vào ng dòm. Tôi nhìn lên mi u. B ng nhiên, ngôi mi u nhích l i g n, nom rõ đư c c cái b u c a. Tôi th y rõ m t ngư i ng i trư c c a mi u, m m đang nhóp nhép. Tôi c xin đư c ng m ng dòm. Anh thanh niên bi t tôi mê ng dòm, khi nh vi c gì, anh g :

- Ch y mau! V đây anh s cho xem ng dòm!

xóm Cây Th , m t hôm tôi r t ng c nhiên g p l i chú Tám. Trông chú di n quá! Áo sơ mi tr ng, mũ c i m i tinh. Đ u tóc m i h t, tóc ch i ngư c, trán chú hoá cao, trông oai phong ho t bát, không còn hom hem như lúc chùa Hoà Phư c. Chú ôm choàng chúng tôi, h i chúng tôi v xóm Cây Th hôm nào, chú trên Mi u Đôi nên không bi t.

Chú Tám x b c, tìm gương tìm lư c đ ch i tóc, tôi th y trong x c chú có cái ng dòm. Tôi kêu lên:

- i! Cái ng dòm!

T ng sáng (Quê n i 2)

58

Thì ra cái ng dòm c a anh thanh niên là cái ng dòm c a chú Tám cho anh y mư n. Th ng Cù Lao m m cư i:

- Chú l y ng dòm, ng i trên h c cây sung dòm vào lô-c t Hoà Phư c, ph i chưa?

Chú Tám cư i:

- Sao Cù Lao bi t?

Th ng Cù Lao thú th t nó nói ch n ng n, th mà trúng. Chú Tám cho bi t ng dòm ch dòm đư c bên ngoài lô-c t. Mu n bi t bên trong đ ch có súng gì, b trí ra sao, ta ph i vào nhìn t n m t. Vi c đó đ ch không cho phép. Nhưng ta cũng ph i có m o.

*

* *

Th ng Cù Lao th nh tho ng bi n m t xóm Cây Th . Có khi vài hôm nó m i quay v . B a ăn, ch Ba nói:

- Th ng Cù Lao đi theo các anh trinh sát, chưa v đâu!

Nó l n v d n theo m t chú b đ i đeo súng l c m c quân ph c màu xám. Chú b đ i làm tôi ng ng , không bi t chú có bà con gì v i hoà thư ng Ki t Ma không? Chú có má tóp, quai hàm b nh ra, có tai v nh gi ng như tai hoà thư ng Ki t Ma. Nhưng đôi m t l i khác. M t chú này luôn luôn m to, vui v . Không như m t c a hoà thư ng lim dim như bu n ng . Chú này nhanh nh n như con thoi, hoà thư ng l đ như ngư i b đói. Chú đ i m t chi c ca-lô v a to v a r ng bao kín c đ u, tôi không th bi t đ u chú có tr c như đ u hoà thư ng Ki t Ma hay không. Tôi cư i v i th ng Cù Lao:

- Nè Cù Lao, chú b đ i đi v i mày sang quá!

- , sang quá!

- Chú tên chi?

- Vĩnh Xương.

- Chú có bà con chi v i ngài Ki t Ma không?

Th ng Cù Lao m m cư i:

- Không bi t!

Tôi h i nh :

- Có th y đư c cái tr c chú không?

- Không th y!

Chú Vĩnh Xương và th ng Cù Lao đi v i nhau, cùng tâm s xem r t ăn ý. Có lúc, chú Vĩnh Xương g i nó là mày, xưng là t , thân m t như quen bi t t lâu. Ch Ba đã nói l p trư ng c a nó

kiên đ nh, vi c gì nó cũng gi i. Nó đư c c p trên tín nhi m là ph i.

*

* *

Tôi cũng đư c g p chú Vĩnh Xương. Vi c đó đư c anh B n Linh tin tôi bi t trư c. Th ng Cù

Lao đưa tôi đ n g p chú.

Chú Vĩnh Xương đón tôi b ng cái b t tay r t ch t. Chú gi mũ ca-lô. Rõ ràng hoà thư ng Ki t Ma v a hi n ra trư c m t. Đ u tóc chú ng n không khác đ u m t ông sư. Chú cư i:

- Có ph i hoà thư ng Ki t Ma không nào?

T ng sáng (Quê n i 2)

59

Tôi cư i. Hai bên đã hi u nhau. Chú Vĩnh Xương h i tôi có mu n h c thêm các mi ng v t không. Chú h a s bày cho tôi vài th v t m i. Đó là vi c sau này. Nay chú mu n h i tôi vài vi c. Chú rút ra m t t gi y nói rõ t ng ti ng m t:

- Đây là tên h m t s đ ng bào Hoà Phư c. T t là là b y ngư i. Chú s đ c t ng tên. Trong b y ngư i này, ngư i nào C c bi t m t thì nói bi t. Ph i bi t r t rõ, xa vài mươi thư c cũng nh n ra đư c, nghe chưa?

Chú Vĩnh Xương đ c tên t ng ngư i. Ngư i nào tôi cũng bi t rõ, cũng quen. Chú Vĩnh Xương x p gi y b vào túi:

- Đây là nh ng ngư i t t c . Nhưng h hay ra vào nhà ông C u Cang. Ta tin, nhưng ph i đ

phòng.

Chú Vĩnh Xương nhìn th ng vào tôi:

- Công vi c ph i g p. T ph i g p ông C u Cang, nh ông C u Cang giúp ta m t vi c. Ch g p ph i an toàn. Nơi đó ph i tr ng, ph i nhìn xa đư c xung quanh. T xa, có ai đi đ n là ta ph i th y trư c. Anh B n Linh đã ch n ch cây du i g n đám khoai c a nhà C c. Ch đó là t t nh t. Chú Vĩnh Xương bi t nhà tôi có m t đám khoai gi a đ ng. Chú nói càng rành r t hơn:

- Ngày mai đúng lúc n a chi u C c ra đám khoai đ làm c khoai. Nh mang theo cái cu c. Đám khoai đó là c a C c. C c đ n làm c , ch ng ai nghi ng chi h t. S có m t ngư i đưa ông C u Cang đ n ch cây du i. C c v a ng i nh c v a chú ý xung quanh. Nh là ph i ng i. Nhưng n u th y có ai đi đ n, C c pha đ ng lên gi v h t c . N u có ngư i nào trong s b y ngư i này đi đ n, C c ph i c m l y cu c gi v vun tr ng khoai. Tóm t t có ba d u hi u: ng i, đ ng và cu c đ t.

Chú Vĩnh Xương th y tôi có v xúc đ ng, chú ng i im m t lúc m i nói ti p:

- Đây là vi c r t bình thư ng. Ta ph i g p ngư i làm cho đ ch, nh h làm cho ta vài vi c, có

gì l đâu!

Chú Vĩnh Xương b o tôi l p l i tên b y ngư i chú v a đ c, l p l i đ n l n th ba nh ng vi c chú đã nói. Chú còn d n thêm: Ph i tuy t đ i gi bí m t, ph i luôn luôn bình tĩnh, ph i r t đúng h n. V a r i, chú có g p cha tôi ti u đoàn 17. Cha tôi cũng d n tôi nh ng đi u đó. Tôi là đ i viên, đây còn là công tác c a đ i giao cho. Chú Năm Mùi s g p tôi, d n tôi m t s vi c khác.

*

* *

Tôi theo chú Tám sang đò v ngay Hoà Phư c, vào trong chùa. X hôm sau, tôi vác cu c ra ch đám khoai ng i làm c đúng như chú Vĩnh Xương đã d n. M t ch c sau th y chú Vĩnh Xương đ n. Chú m c quân ph c, áo có b n túi, đeo quân hàm, oai phong như m t v tư ng. Tôi r t ng c nhiên. Các chú b đ i tôi th y không ai có quân hàm, nay th y chú Vĩnh Xương đeo quân hàm, oai quá! Tôi nhìn ra xa, m t chú b đ i nai n t g n gàng đi v i C u Cang cũng v a đ n. Chú

b đ i đ n trư c m t chú Vĩnh Xương rút tay chào, như báo cáo v i c p trên đã thi hành m nh l nh. Chú Vĩnh Xương làm đ ng tác cho phép rút lui. Chú qu t tay ra sau lưng nhìn th ng ông C u Cang. Ông C u Cang đ ng yên cúi đ u, hai tay vòng trư c b ng. Không bi t chú Vĩnh Xương đang nói gì, ông C u Cang th rơi hai tay g t đ u lia l a. Tôi li c nhìn r i l i nh c . Chú

Vĩnh Cương ch tay v phía lô-c t Hoà Phư c, ông C u Cang l i vòng tay, l i g t g t. Tôi nhìn kh p chung quanh. Xa xa r i rác vài ngư i làm đ ng. Ch c ch c, h đ ng lên r i l i cúi xu ng l ng im làm vi c.

Ông C u Cang g p ngư i chào chú Vĩnh Xương, đi v ng xóm dư i. Chú Vĩnh Xương đi v ng trên, bi n m t sau phía chòm sung. Tôi v nhà bà Hi n. Đêm xu ng đư c m t lúc, anh B n Linh đ n g p tôi. Anh d t tôi len l i qua nhi u xóm làng đ n g p m t con đò. Qua đò xong, chúng

T ng sáng (Quê n i 2)

60

tôi đi m t lúc lâu, l i g p m t con đò khác. Qua đò xong, chúng tôi đi đ n khuya v đ n xóm Cây Th .

*

* *

Các ch có bán đ lo i gà. Nhưng không ai bán gà tr ng thi n. Ch Ba ph i đ n h i các nhà

giàu m i mua đu c m t c p gà tr ng thi n.

Tôi ng a ngáy, gi v h i:

- Chà, gà tr ng thi n! Béo quá! Ngon ph i bi t! Bao gi làm th t h ch Ba?

Ch Ba qu c m t:

- Mày b t mà làm th t! C a anh b đ i đó!

- Anh b đ i mua đ làm chi, ch Ba?

- Đ đi l th y d y h c đó!

Ch Ba cư i. Tôi bi t không ai đi l th y d y h c c m t c p gà tr ng thi n. Đi l th y h c m t gà tr ng choai cũng đã ít ai làm. Tôi nh đ n chuy n gà tr ng thi n c a hoà thư ng Ki t Ma chùa Hoà Phư c trong đêm khuya n : “C p gà tr ng thi n… Dâng b n ch huy lô-c t… Ta theo vào”. Chuy n gà tr ng thi n đêm hôm n chùa cũng chính là chuy n ch Ba s m gà tr ng thi n hôm nay. Vì hoà thư ng Ki t Ma không ph i ai khác mà là chú Vĩnh Xương. Chính chú Vĩnh Xương đã bày ra k dâng gà trong khuya hôm n . Tôi đã hi u h t k ho ch c a chú Vĩnh Xương đ đi u tra bên trong cái lô-c t. Chú Vĩnh Xương thông minh th t! Chú dùng tay sai c a gi c giúp ta đi u tra tình hình c a gi c. C u Cang l y c dâng gà, nh p vào bên trong lô-c t, đ ch không nghi ng gì đư c.

*

* *

Ch Ba đi v ng. Tôi ch y lên ch Mi u Đôi tìm th ng Cù Lao. M y hôm nay th ng Cù Lao hay l i qua trên đó. Quanh mi u v ng ngư i, trong mi u l i th y đ c , có anh B n Linh, chú Năm Mùi, c chú Tám và chú Vĩnh Xương cũng ng i trong đó. Anh B n Linh b o nh tôi đi nơi khác. May có chú Vĩnh Xương ra d u hi u cho phép tôi ng i l i.

Chú Năm Mùi m b c gi y l y ra m t áo đen đưa cho th ng Cù Lao:

- M c th coi.

Th ng Cù Lao m c áo vào. Chú Năm giúp th ng Cù Lao xóc c , cài khuy. Đó là m t áo dài vào lo i sang. Áo b ng lo i sa đen g i là sa văn minh có bông r t đ p.

- Khăn đen đây!

Chú Năm v a nói v a đưa cho th ng Cù Lao m t khăn đen đ nó đ i lên đ u. Chú Năm đưa thêm cho nó m t qu n tr ng có n p là th ng t p.

Anh B y Hoành cư i:

- Di n quá! Công t B c Liêu không bì k p!

Tôi cũng không ng áo qu n làm thay đ i con ngư i đ n v y. Th ng Cù Lao hom hem lúc b t cá đã bi n thành m t v công t phong lưu. N u tôi đư c m c m t b đ như v y nh t đ nh tôi ph i b thói thích v t, đi rông và trêu chó. Hoà thư ng Ki t Ma m c m t b đ như v y nh t đ nh không b b n lính lô-c t đá cho m t đá ph i đi cà nh c. Chú Vĩnh Xương b o th ng Cù Lao ăn m c như v y m i đ l nghĩa làm ngư i đ t xách l ng gà đi l các quan l n trong lô-c t. Chú

d n th ng Cù Lao ph i nh kĩ nh ng đi u chú ch b o. M i vi c đã rõ: Th ng Cù Lao đư c vinh d đóng vai ngư i đ t đi theo ông C u Cang vào đi u tra bên trong lô-c t Hoà Phư c.

T ng sáng (Quê n i 2)

61

*

* *

Th ng Cù Lao g p chú Vĩnh Xương, hai ngư i gi a khuya sang đò v Hoà Phư c, mang theo bu gà thi n. Th ng Cù Lao, chú Vĩnh Xương, chú Tám, anh B n Linh đ u v ng xóm Cây Th . Xóm Cây Th không còn như trư c, nhà c a v ng tanh. B đ i thư ng v lúc tr i t i. H trình gi y t , ng l i m t đêm. Tr i chưa sáng h đã th c d y, đ n m t xóm khác xa trong núi, tên là

Xóm M i. Ph i băng qua nhi u ng n đ i đ y gai góc m i vào đ n Xóm M i. đó ch ng th y gì

m i, ch th y có m t ngôi chùa cũ, tr ng hoác, ch ng có Ph t ch ng có sư. Xung quanh Xóm M i ch ng th y xóm làng. Có m t tr m gác đ t trư c chùa. Tôi ph i d ng l i ngoài tr m gác. B đ i sau khi trình gi y đư c vào th ng trong chùa. Anh B n Linh, chú Năm Mùi, du kích Hoà Phư c cũng th y ra vào đó. Có c chú Tám. Chú th y tôi li n giơ tay ra hi u. Th ng Cù Lao v a th y tôi ch y v t ra m ng r :

- V a m i đ n h ?

- Mày làm chi đây?

- Lo nư c nôi cho h i ngh .

- H i ngh chi?

- H i ngh … sa bàn…

Chú b đ i đ ng gác ra hi u cho th ng Cù Lao ph i quay vào, và tôi ph i quay ra. Khi có ngư i vào Xóm M i, ch Ba nói:

- Các anh vào trong đó nh mang luôn m y th này.

Đó là nh ng g o, nh ng m m, nh ng cá khô. Các chú b đ i d n ba lô cho nhau, xung phong khiêng gánh. Có lúc tôi đi d n đư ng. Ch Ba vi t vài ch g i vào Xóm M i. Xóm M i đưa m t s b đ i ra xóm Cây Th . H theo ch Ba lên Mi u Đôi, m thùng g , l y nh ng l u đ n, nh ng b c phá, to b ng núm tay, b ng c chân, có c n, có râu nom d s , s n sàng n “đoàng”, bi n Mi u Đôi thành mây khói. Các chú b đ i l y ra, đ t vào thúng gánh vào Xóm M i như ngư i bán g o, bán m m.

*

* *

Ông B y Hoá và ông Ki m Lài đ t ng t hi n ra xóm Cây Th . Hai ông lên Mi u Đôi nh n nh ng thùng chông s t. Ông B y nh n thêm nh ng võng gai, x ng nh , đ i đ n khuya mang v Hoà Phư c. Th y Lê H o, ông B n R , ông Quý cũng có xóm Cây Th . Ngư i nào cũng nhanh chân nhanh tay làm không k p th . H g p anh B n Linh trao đ i chuy n riêng. Th y Lê H o cùng anh B n Linh đi d c b n đò dòm dòm ngó ngó. Ông B n R g p anh B n Linh, v i vàng ch y ra b n đò giúp vi c c t gi u nh ng chi c xu ng nh , ông ch y lên Mi u Đôi lăng xăng gi t r a giư ng chi u, quét d n xung quanh như s p có l . Đ t ng t, ch Tuy t H nh cũng v Mi u Đôi. Ch cư i lém l nh:

- V đây đ d gi t !

Tôi và ch Ba ph i vào ngay Xóm M i đ nh n công tác m i. Đó là vi c n u ăn. B đ i đang t p trung, c n ki n toàn nhà b p. Có đ n năm mươi ngư i ăn. Ngư i nào cũng có v quy t li t, không th y ai luy n t p thao trư ng, nhưng khi vào ăn ngư i nào cũng toát m hôi. Có chú v a nhai v a nói nhi u ch khó hi u, nào là: đ a đi m t p k t, đ i hình, tri n khai, ho l c, tình hu ng, ch n vi n… Chú Tám đang d cu c h p đ n h i tôi v nh ng h m đ t Hoà Phư c. Hoà

Phư c d c h ao có nh ng d c đ ng và nh ng b c đ t. D c nh ng nơi đó b n chăn trâu khoét h m chui vào ng i chơi. Có ch đ t tr t thành h c. Chú Tám b o tôi nh l i, và ch th t đúng ch có h c. Chú đưa tôi đi nhìn l i m i th y rõ ra toàn b Hoà Phư c đư c thu l i trong mô hình. Nhà

T ng sáng (Quê n i 2)

62

c a, đình chùa, đư ng ngang, đư ng d c c a Hoà Phư c hi n ra trư c m t. Cái lô-c t cũng không thi u! B đ i đang h p. Khi tôi vào, t t c im l ng. Tôi ch rõ nh ng ch có h m. Các chú làm d u ghi l i r t t m . Ch xong, tôi đư c “gi i phóng” v l i nhà b p. Tôi v i ch Ba ph i x mũi đ

th m i làm h t vi c. Ngoài b a ăn còn ph i n u thêm b n n i cơm to, làm thêm m t khay mu i v ng. Ph i làm cơm n m. C l p ph i hành quân c p t c. Các chú đ n nh n cơm n m lúc v a x . Nhưng đ n lúc m t tr i l n h m i xu t phát. H chia ra t ng toán, m i toán ra đi cách nhau vài mươi phút. H lư t d c chân đ i, im l ng, vai mang súng trư ng, l u đ n móc quanh lưng. H u h t mang x ng sau hông. Vài ngư i vác b c phá. M i toán khi lên kh i d c nhìn gi ng như đàn chim c t cánh bay v phía có ráng đ . Chú Tám, chú Vĩnh Xương và th ng Cù Lao đã đi hôm qua. M t s du kích c a Hoà Phư c đi ghép vào hai toán đ u. Toán cu i xu t phát lúc tr i đêm tr l i im l ng.

Toán cu i cùng v a đi xong, tôi và ch Ba đư c l nh ph i v ngay xóm Cây Th . Ch Ba ph i v g p ch Tuy t H nh. Tôi ph i ra đúng ch b n đò đ g p ông B y Hoá. Ông đang ch tôi đó. G p đ làm gì, tôi chưa c n bi t, ra đ n b n đò s có l nh m i. Trăng thư ng tu n b l p trong mưa l t ph t. D c đư ng, nh ng lùm cây lù lù c như mu n ch p l y tôi và ch Ba. Ch Ba bi t không có ma nhưng c run b n b t. Ra đ n ch Mi u Đôi, trăng đã l n. Bóng t i b ng đ c l i. Tôi v p ngã có đ n mư i l n m i g p đư c ông B y Hoá. Ông B y đưa tôi đi d c mé sông, g p th y Lê H o và m y ngư i đang đào h . Tôi h i:

- Đào h làm chi, ông B y?

Ông B y nói như quát:

- X ng đây, đào cho mau! Không h i chi h t!

Tôi v p ph i m t bó s i bùng nhùng. Đó là nh ng chi c võng:

- Võng đ làm chi ông B y?

- Im! Có l nh phát ho m i nói đư c!

Mưa l t ph t. Bên kia sông, Hoà Phư c v n im lìm và bí m t. Pháo sáng đ n Giao Thu ch loi phoi. Nh ng ngư i đào h m v n làm vi c im l ng. Tôi b t đ u bu n ng , m t c trĩu l i, b ngã

nhoài. Có ti ng ông B y Hoá xu t xu t:

- i! Cái th ng! Cái th ng hư quá!

M t ti ng n “đoàng” làm tôi b ng t nh. Ông B y reo lên:

- L nh phát ho r i!

Cái ng c a tôi bay đâu m t! T ch lô-c t, ánh l a nhoáng nhoáng! T ng tràng đ i liên n choang choác! L a loá ngay trư c m t. S m ch p quanh lô-c t l p loè t b n bên p l i. M t ánh ch p làm sáng c m t sông. M t ti ng n như xé tan m t đ t! Tôi b gi t b n lên. Ông B y b t d y:

- B c phá ta n r i!

Ti ng n ti p theo d n d p.

Th y Lê H o reo to:

- Quân ta xung phong r i!

Đ n đ i bác t đ n Giao Thu câu xu ng, t Ái Nghĩa b n vào. Đ n bay vèo vèo như ti ng rú

ma qu . Nh ng đư ng đ n như nh ng r n l a sáng r c ch ng chéo, th c xu ng bãi dâu, n

“đoàng” l i bi n m t. Moi v t đ u d n tr l i im l ng. T t c nín th . D c Hoà Phư c m t vài ánh l a ch y d n v phía lô-c t. Lô-c t im lìm. Có ti ng reo hò t bên kia sông. Ti ng reo hò rõ d n. Ông B y ra l nh:

T ng sáng (Quê n i 2)

63

- Qua đò anh em ơi! Qua đò đưa thương binh v tr m!

Ông B y nh y kh i h m. Chúng tôi v ch b i lôi ra m t chi c xu ng, đ y xu ng xu ng nư c, chèo g p qua sông. Trong ánh đèn ch p cho ng, b n Hoà Phư c r n r p khác thư ng. M t toán lính gi c b áp t i c trèo lên m t chi c đò đã ch s n. Tôi thoáng th y anh B y Hoành và chú

Tám c m súng nh y lên theo. M t chi c cáng thương v a ra đ n b n. Có ti ng ông Ki m Lài đang khiêng cáng h i to:

- Đò thương binh đâu ?

- Có đây! Có đây!

Nhi u xu ng đã đ n trư c, đã ch s n. Có ti ng th ng Cù Lao g i tôi, nhưng r i bi n m t. Ti ng anh B n Linh g i ông B y r t g p đi ch n vi n. Đã có ông Tư Đàm th chân ông B y. T

ch lô-c t, ti ng reo hò, ti ng kêu g i vang đ ng kh p xóm làng. Đ ng bào đang xông vào đ p tan lô-c t. Có bóng bà B y Đá ch y ra ch y vào chuy n vũ khí… Tôi toan nh y lên b , nhưng ông Tư

Đàm đã g i l i, xu ng ph i r i b n g p. Xu ng ra đ n gi a sông, tr i b t đ u sáng. Tôi quay nhìn l i Hoà Phư c. Bãi sông, b n nư c, cây sung hi n ra m i lúc càng rõ nét. Bóng dáng cái lô-c t đã

m t. Cái lô-c t quái d s ng Hoà Phư c đư c mư i tám tháng. L khai t c a nó như v y v a làm xong. Đây cũng ch là l giáo đ u, m t qu đ m đ u tay vào b n gi c, vì bà con Hoà Phư c cùng đ ng bào toàn qu c còn ph i đánh gi c su t hai mươi năm sau này n a. Tôi nhìn ra xa. Mưa t nh! Quê n i thương yêu d n d n hi n ra r c r ! Sông Thu B n v n long lanh. Núi Phư c Tư ng, dãy Cu Đê, núi Cà Tang, hòn Đ n hi n lên thành m t dãy dài như nh ng anh em bá vai nhau đi v m t phía. Sông v i núi v i bãi dâu c n cát càng th y rõ nét, như sít g n nhau l i.

H t

T ng sáng (Quê n i 2)

64